AI và người khuyết tật: Công nghệ giải phóng hay rào cản mới trong kỷ nguyên số?

Tiến bộ thực sự trong kỷ nguyên AI không đo bằng mức độ thông minh của công nghệ, mà bằng khả năng xây dựng một xã hội bao trùm - nơi người khuyết tật không chỉ là đối tượng thụ hưởng, mà là chủ thể tham gia thiết kế, học tập và sáng tạo cùng AI.

Trong bối cảnh Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra mạnh mẽ, trí tuệ nhân tạo (AI) được kỳ vọng sẽ mở ra những cơ hội chưa từng có cho phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, nếu thiếu cách tiếp cận bao trùm, AI có thể vô tình trở thành “rào cản vô hình”, đẩy người khuyết tật và các nhóm yếu thế ra bên lề.

Đó là thông điệp xuyên suốt của Buổi đối thoại đa bên AI và việc làm toàn diện cho người khuyết tật tại Việt Nam do Trung tâm Tư vấn chiến lược, chính sách khoa học và công nghệ (PSST), Học viện KH&CN Việt Nam phối hợp với Đại học RMIT Việt Nam tổ chức ngày 16/1 tại Hà Nội.

AI - cánh cửa mở cho một xã hội bao trùm

Phát biểu tại buổi đối thoại, TS. Abdul Rohman, Giảng viên cao cấp Khoa Truyền thông và Thiết kế, Đại học RMIT Việt Nam nhấn mạnh rằng, AI không còn là khái niệm xa lạ mà đã trở thành động lực then chốt định hình cách con người sống và làm việc. Tuy nhiên, câu hỏi lớn đặt ra là làm thế nào để tiến bộ công nghệ không bỏ lại bất kỳ ai phía sau.

Theo TS. Abdul Rohman, AI không chỉ là thách thức mà còn là “cánh cửa mở” đầy tiềm năng, giúp xóa bỏ các rào cản vật lý và kỹ thuật cho người khuyết tật.

Buổi đối thoại được tổ chức nhằm tạo ra một diễn đàn đa bên thực chất, nơi các nhà hoạch định chính sách, doanh nghiệp công nghệ và chính cộng đồng người khuyết tật cùng tham gia tìm kiếm giải pháp việc làm bền vững và cơ chế hỗ trợ đổi mới sáng tạo hiệu quả.

Buổi đối thoại đa bên do Trung tâm Tư vấn chiến lược, chính sách khoa học và công nghệ (PSST) phối hợp với Đại học RMIT Việt Nam tổ chức.

Quản trị AI toàn diện - chìa khóa để không ai bị bỏ lại phía sau

Các chuyên gia cho rằng, AI mang trong mình tiềm năng to lớn, song nếu thiếu quản trị toàn diện và thiết kế chu đáo, công nghệ này có thể làm gia tăng khoảng cách giữa người khuyết tật và người không khuyết tật.

Cuộc đối thoại tại Hà Nội và sự kiện sắp tới tại TP. Hồ Chí Minh được xem là những bước đi quan trọng hướng tới mục tiêu đưa quản trị AI bao trùm trở thành xu hướng chủ đạo không chỉ tại Việt Nam mà còn trong khu vực Đông Nam Á. PSST và RMIT Việt Nam dự kiến sẽ tổ chức một diễn đàn khu vực về AI bao trùm vào cuối năm nay.

Từ thực tiễn, các diễn giả đề xuất sự chung tay của nhiều bên. Từ phía cơ quan nhà nước cần lồng ghép tiêu chuẩn về khả năng tiếp cận vào chính sách chuyển đổi số và dịch vụ công; Từ phía doanh nghiệp công nghệ cần coi khả năng tiếp cận là cốt lõi của đổi mới sáng tạo, đồng thời chia sẻ các thực hành tốt; Từ phía các tổ chức xã hội và tổ chức người khuyết tật giữ vai trò trung tâm, mang đến kinh nghiệm sống để định hướng thiết kế và quản trị AI.

Cơ hội và thách thức từ góc nhìn người trong cuộc

Từ góc độ chính sách, Phó Giám đốc PSST Trần Vũ Tuấn Phan cho rằng, AI đang làm thay đổi mạnh mẽ cơ cấu kinh tế và việc làm. Công nghệ số và các giải pháp hỗ trợ như xe lăn điện, tai nghe điện cực, mạng xã hội hay không gian ảo đang mở ra nhiều cơ hội mới.

“Sẽ có vô số công việc được tạo ra nhờ AI, điều quan trọng là có khát vọng, đam mê và biết tận dụng công nghệ để vươn lên,” ông nhấn mạnh.

Phó Chủ tịch Hội Người khuyết tật TP. Hà Nội Phạm Quang Khoát tại buổi đối thoại.

Trong khi đó, ông Phạm Quang Khoát, Phó Chủ tịch Hội Người khuyết tật TP. Hà Nội, chỉ ra những rào cản rất cụ thể. AI ngày càng được sử dụng trong tuyển dụng, nhưng chính việc sàng lọc hồ sơ tự động lại trở thành “rào cản vô hình” với người khuyết tật. Bên cạnh đó, phần lớn người khuyết tật chưa được đào tạo bài bản về AI, công nghệ hiện nay chưa tối ưu tiếng Việt, chưa hỗ trợ ngôn ngữ ký hiệu và còn khó tiếp cận với người khiếm thị.

Tuy vậy, AI cũng mở ra những cơ hội rõ rệt cho người khuyết tật trong việc bán hàng trực tuyến, viết nội dung, làm việc từ xa - giúp giảm thời gian di chuyển và mở rộng cơ hội việc làm.

Thực tiễn từ các mô hình hỗ trợ người khuyết tật

Chia sẻ từ thực tiễn, bà Nguyễn Hồng Hà, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Sống độc lập cho biết, gần 30% hội viên của Trung tâm là người khuyết tật vận động đã có việc làm, tự điều hành doanh nghiệp nhờ kỹ năng công nghệ thông tin; thậm chí có người đang giảng dạy về AI. Với người khiếm thị và khiếm thính, AI trở thành công cụ quan trọng trong đọc, dịch, tư vấn và tiếp cận thông tin.

Tuy nhiên, bà Hà cũng thẳng thắn chỉ ra rằng, các chương trình đào tạo AI cho người khuyết tật hiện còn rất ít, chưa phù hợp với từng dạng tật; người khuyết tật ở vùng nông thôn, miền núi gặp khó khăn lớn do thiếu thiết bị và hạ tầng. Đặc biệt, các văn bản hướng dẫn về AI hiện nay chưa tích hợp yếu tố người khuyết tật, khiến việc triển khai gặp nhiều trở ngại.

AI: Công nghệ giải phóng hay rào cản mới?

Tại buổi đối thoại, TS. Yang Yong Hee, Chủ tịch Quỹ Dasomi (Hàn Quốc), đặt ra câu hỏi mang tính cốt lõi: AI là công nghệ giải phóng hay sẽ trở thành rào cản mới đối với người khuyết tật?

Theo ông, AI có thể tái định nghĩa “khuyết tật” như một vấn đề của môi trường và xã hội, chứ không phải hạn chế cá nhân, thông qua các ứng dụng như nhận dạng giọng nói, mô tả hình ảnh, phụ đề thời gian thực, robot trợ giúp. Tuy nhiên, nếu được thiết kế thiếu tính tiếp cận, AI cũng có thể củng cố định kiến và loại trừ những nhóm yếu thế.

Công nghệ không trung lập. Nó có thể là công cụ giải phóng hoặc duy trì sự phân biệt đối xử, tùy thuộc vào lựa chọn và trách nhiệm của xã hội, TS. Yang Yong Hee nhấn mạnh.

Các chuyên gia tham gia buổi đối thoại đa bên đều thống nhất rằng, tiến bộ thực sự trong kỷ nguyên AI không đo bằng mức độ thông minh của công nghệ, mà bằng khả năng xây dựng một xã hội bao trùm - nơi người khuyết tật không chỉ là đối tượng thụ hưởng, mà là chủ thể tham gia thiết kế, học tập và sáng tạo cùng AI.

Ý nghĩa của buổi đối thoại này vượt xa hơn cả một sự kiện khoa học; đó là nỗ lực hiện thực hóa cam kết về một xã hội công bằng, nơi công nghệ được sử dụng như một công cụ nhân văn để giúp mọi cá nhân, bất kể sự khác biệt về thể chất, đều có cơ hội cống hiến và khẳng định giá trị bản thân trong nền kinh tế số./.