Bản quyền prompt AI: Phán quyết từ tòa án và ranh giới sáng tạo

Tòa án Trung Quốc lần đầu làm rõ địa vị pháp lý của prompt AI, khẳng định phần lớn chỉ là ý tưởng, không phải tác phẩm được bảo hộ, nhưng vẫn để ngỏ khả năng bảo hộ với những prompt có tính sáng tạo cao.

Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI) đang đặt ra những câu hỏi pháp lý cốt lõi về bản quyền, đặc biệt là đối với “prompt”, tức các câu lệnh, mô tả được con người sử dụng để điều khiển hệ thống AI tạo ra nội dung. Một phán quyết đáng chú ý của tòa án Trung Quốc cuối năm 2025 đã góp phần định hình cách tiếp cận ban đầu đối với vấn đề này, đồng thời mở ra nhiều tranh luận sâu rộng về ranh giới giữa ý tưởng và biểu đạt trong môi trường sáng tạo mới.

Vụ kiện mang tính tiên phong

Vụ án Chengdu Cultural Communication Co., Ltd kiện Information Technology (Shanghai) Co., Ltd. được xem là một trong những trường hợp đầu tiên trên thế giới trực tiếp xem xét liệu prompt AI có thể được bảo hộ bản quyền hay không.

Nguyên đơn cho rằng họ đã sáng tạo ra các prompt để sử dụng trên nền tảng tạo ảnh AI Midjourney, từ đó tạo ra một loạt hình ảnh nghệ thuật. Các prompt này sau đó được công khai cùng với hình ảnh do hệ thống tạo ra. Bị đơn bị cáo buộc đã sao chép chính các prompt đó để tạo ra những hình ảnh tương tự, xâm phạm quyền tác giả.

Điểm mấu chốt của tranh chấp nằm ở câu hỏi: liệu bản thân các prompt có phải là “tác phẩm” được bảo hộ theo luật bản quyền hay không?

Lập luận: Prompt là “tác phẩm văn học”?

Nguyên đơn đưa ra một số luận điểm nhằm chứng minh rằng prompt có thể được coi là tác phẩm văn học.

Thứ nhất, prompt được xem là một dạng biểu đạt, tương tự như kịch bản phim hay thiết kế sân khấu, cung cấp “chỉ dẫn ngữ nghĩa” cho hệ thống AI. Cũng giống như kịch bản định hướng cho đạo diễn và diễn viên, prompt định hình cách AI tạo ra hình ảnh.

Thứ hai, nguyên đơn cho rằng các prompt thể hiện tính nguyên gốc thông qua sự lựa chọn, sắp xếp và kết hợp từ ngữ. Những yếu tố như phong cách nghệ thuật, chủ đề, chất liệu, bố cục và ngữ cảnh khoa học được phối hợp có chủ đích.

Thứ ba, họ lập luận rằng prompt không chỉ là ngôn ngữ chức năng, mà còn mang dấu ấn cá nhân. Ví dụ, việc kết hợp phong cách Art Nouveau với các chủ đề sinh vật và thực vật, hay cách đặt tên theo cấu trúc “đá quý + sinh vật”, được xem là biểu hiện sáng tạo.

Cuối cùng, nguyên đơn nhấn mạnh rằng prompt có giá trị độc lập, không nên bị phủ nhận chỉ vì có sự tham gia của AI trong quá trình tạo ra sản phẩm cuối cùng.

Phản biện: Prompt chỉ là ý tưởng hoặc hướng dẫn

Phía bị đơn phản bác toàn diện.

Trước hết, họ cho rằng các prompt chỉ là tập hợp từ khóa phổ biến, thiếu cấu trúc ngôn ngữ và ý nghĩa hoàn chỉnh, nên không thể được coi là tác phẩm văn học.

Tiếp theo, bị đơn lập luận rằng việc viết prompt không phải là hành vi sáng tạo hoàn chỉnh, mà chỉ là một bước trung gian trong quy trình tạo nội dung bằng AI. Do đó, nó chưa đạt đến mức “biểu đạt” để được bảo hộ.

Ngoài ra, việc lựa chọn và sắp xếp từ khóa bị xem là hoạt động mang tính kỹ thuật hoặc đánh giá, không phải sáng tạo. Prompt cũng được coi là phương thức vận hành hệ thống, tương tự như câu lệnh điều khiển, nên không thuộc phạm vi bảo hộ của bản quyền.

Quan trọng hơn, bị đơn nhấn mạnh nguyên tắc phân biệt giữa ý tưởng và biểu đạt. Theo đó, prompt chỉ đơn thuần truyền đạt ý tưởng về hình ảnh cần tạo, chứ không phải chính hình ảnh hay biểu đạt cụ thể.

Phán quyết của tòa án

Tòa án Trung Quốc đã bác bỏ yêu cầu của nguyên đơn, kết luận rằng các prompt trong vụ việc không đủ điều kiện được bảo hộ bản quyền.

Theo tòa, các prompt này thiếu tính nguyên gốc vì không thể hiện đủ mức độ sáng tạo trí tuệ. Chúng chủ yếu là sự kết hợp của các yếu tố phổ biến như phong cách nghệ thuật, chất liệu, bố cục và mô tả đối tượng, vốn đã tồn tại rộng rãi trong lĩnh vực mỹ thuật.

Tòa cũng nhận định rằng các prompt không có cấu trúc ngôn ngữ hoàn chỉnh, thiếu sự liên kết logic, không có tiến trình hay trình tự tự sự, nên không đạt đến mức biểu đạt cần thiết của một tác phẩm.

Đặc biệt, tòa cho rằng bản chất của các prompt là “ý tưởng” về loại hình hình ảnh mà người dùng mong muốn AI tạo ra. Theo nguyên tắc cơ bản của luật bản quyền, ý tưởng không được bảo hộ, chỉ có biểu đạt cụ thể của ý tưởng mới thuộc phạm vi bảo hộ.

Tuy nhiên, không phải mọi prompt đều bị loại trừ

Dù bác bỏ yêu cầu trong vụ việc cụ thể, tòa án vẫn để ngỏ khả năng bảo hộ đối với các prompt có mức độ sáng tạo cao hơn.

Theo đó, nếu một prompt được xây dựng với sự đầu tư trí tuệ đáng kể, thể hiện lựa chọn cá nhân rõ ràng, có cấu trúc ngôn ngữ hoàn chỉnh và mang dấu ấn sáng tạo độc đáo, thì hoàn toàn có thể được coi là tác phẩm.

Điểm mấu chốt nằm ở mức độ “đầu vào sáng tạo”. Tòa nhấn mạnh rằng sáng tạo phải mang tính chất trí tuệ, chứ không chỉ là kết quả của việc thử nghiệm lặp đi lặp lại hay kết hợp các yếu tố có sẵn.

Góc nhìn chính sách: Tránh “độc quyền ngôn ngữ”

Một trong những lập luận đáng chú ý của tòa liên quan đến chính sách công.

Nếu các prompt ngắn, mang tính mô tả đơn giản được bảo hộ bản quyền, điều này có thể dẫn đến việc “tư nhân hóa” ngôn ngữ, khiến những người khác khó sử dụng các cụm từ phổ biến để tương tác với AI.

Hệ quả là môi trường sáng tạo có thể bị thu hẹp, trong khi sự phát triển của công nghệ AI phụ thuộc rất lớn vào việc tự do thử nghiệm và đa dạng hóa câu lệnh.

Tòa cảnh báo rằng việc mở rộng bảo hộ bản quyền quá mức đối với prompt có thể cản trở đổi mới sáng tạo, làm giảm khả năng khai thác tiềm năng của AI trong nhiều lĩnh vực.

So sánh với các hệ thống pháp luật khác

Phán quyết của Trung Quốc phản ánh một cách tiếp cận tương đối chặt chẽ đối với tiêu chí “tính nguyên gốc”, nhấn mạnh yếu tố biểu đạt cá nhân và chiều sâu ngôn ngữ.

Trong khi đó, tại Mỹ, tiêu chuẩn về tính nguyên gốc theo án lệ Feist chỉ yêu cầu mức độ sáng tạo tối thiểu, không nhất thiết phải thể hiện dấu ấn cá nhân rõ rệt.

Ở Canada, tiêu chí “kỹ năng và phán đoán” (skill and judgment) cũng có thể dẫn đến cách đánh giá khác đối với prompt, đặc biệt nếu người tạo có sự cân nhắc và lựa chọn có ý thức.

Do đó, cùng một tập hợp prompt, khả năng được bảo hộ có thể khác nhau tùy theo từng hệ thống pháp luật.

Prompt có phải là “phương thức vận hành”?

Một câu hỏi pháp lý quan trọng khác là liệu prompt có thể bị coi là “phương thức vận hành” hay không.

Theo các điều ước quốc tế như Hiệp ước Bản quyền của WIPO hay Hiệp định TRIPS, các phương thức vận hành, quy trình hay ý tưởng không thuộc phạm vi bảo hộ bản quyền.

Nếu prompt được xem là công cụ để điều khiển hệ thống AI, tương tự như lệnh trong phần mềm, thì khả năng được bảo hộ sẽ rất hạn chế.

Điều này tương đồng với các án lệ tại Mỹ và châu Âu, nơi các cấu trúc lệnh hoặc ngôn ngữ lập trình thường không được bảo hộ.

Vấn đề chưa được giải quyết: Bản quyền đầu ra AI

Một điểm đáng chú ý là tòa án không xem xét liệu các hình ảnh do AI tạo ra từ prompt có thể được bảo hộ bản quyền hay không.

Đây là một trong những câu hỏi lớn nhất hiện nay. Một số quan điểm, như của Văn phòng Bản quyền Mỹ, cho rằng người dùng AI không có đủ kiểm soát để được coi là tác giả của sản phẩm đầu ra.

Tuy nhiên, quan điểm này vẫn đang gây tranh cãi, đặc biệt khi vai trò của con người trong việc thiết kế prompt ngày càng trở nên quan trọng.

Tác động đối với ngành sáng tạo và công nghệ

Phán quyết của tòa án Trung Quốc có thể được xem là một bước đi thận trọng, nhằm duy trì sự cân bằng giữa bảo vệ quyền lợi của người sáng tạo và thúc đẩy đổi mới công nghệ.

Đối với các cá nhân và doanh nghiệp đang khai thác AI, quyết định này gửi đi thông điệp rõ ràng: không phải mọi prompt đều có giá trị pháp lý như một tài sản trí tuệ.

Tuy nhiên, nó cũng mở ra cơ hội cho những người làm “prompt engineering”, nếu họ có thể xây dựng các prompt mang tính sáng tạo cao, có cấu trúc và dấu ấn cá nhân rõ nét.

Trong bối cảnh AI đang tái định hình cách con người sáng tạo, câu hỏi về bản quyền đối với prompt sẽ còn tiếp tục được tranh luận và hoàn thiện.

Phán quyết của Trung Quốc cho thấy một xu hướng bước đầu: prompt thông thường, mang tính mô tả và chức năng, khó có thể được bảo hộ. Nhưng những prompt đạt đến mức biểu đạt sáng tạo, vượt qua vai trò chỉ dẫn đơn thuần, vẫn có thể được xem xét như một tác phẩm.

Ranh giới giữa ý tưởng và biểu đạt, vốn đã phức tạp trong luật bản quyền truyền thống, nay càng trở nên tinh vi hơn trong kỷ nguyên AI. Và chính tại ranh giới đó, các hệ thống pháp luật sẽ phải tiếp tục thích nghi để theo kịp sự phát triển của công nghệ.