Sandbox công nghệ số: Từ khung pháp lý đến bước đi thực tiễn

Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) – một trong những điểm mới đáng chú ý của Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025, đang từng bước được hiện thực hóa trong thực tiễn.

Điện Biên thử nghiệm UAV phun phân bón cho cây cà phê tại hồ Ảng Cang, bản Mánh Đanh, xã Mường Ảnh, tỉnh Điện Biên - Ảnh: Xuân Tư

Trong lĩnh vực công nghệ số, việc Chính phủ ban hành Nghị định số 353/2025/NĐ-CP với một chương riêng quy định về sandbox không chỉ tạo cơ sở pháp lý, mà còn mở đường cho các địa phương chủ động triển khai các mô hình đổi mới sáng tạo ngay trên địa bàn.

Điểm đáng chú ý là Nghị định đã phân cấp mạnh mẽ cho chính quyền địa phương. Theo đó, UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương được trao quyền phối hợp với các cơ quan liên quan để cấp phép thử nghiệm. Cách tiếp cận này giúp rút ngắn quy trình, tăng tính linh hoạt, đồng thời tạo điều kiện để các mô hình công nghệ mới được thử nghiệm sát với thực tiễn phát triển của từng địa phương.

Bắt đầu từ những mô hình “làm mẫu”

Thực tế triển khai cho thấy, cơ chế sandbox đang được các cơ quan liên quan tích cực thúc đẩy, song không triển khai dàn trải mà tập trung vào một số trường hợp điển hình ban đầu. Đây được xem là bước đi thận trọng nhưng cần thiết, nhằm “làm mẫu”, đúc rút kinh nghiệm và từng bước hoàn thiện quy trình tổ chức thực hiện.

Một trong những địa phương thí điểm là Điện Biên, hiện đang phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ xây dựng đề án thử nghiệm có kiểm soát đối với mô hình ứng dụng UAV trong nhiều lĩnh vực như nông nghiệp, lâm nghiệp, logistics và quản lý nhà nước. Hồ sơ của tỉnh hiện đang ở giai đoạn xem xét, lấy ý kiến liên ngành và chuẩn bị cấp phép.

Theo ông Trần Anh Tú, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp công nghệ thông tin (Bộ KH&CN), không chỉ Điện Biên, nhiều địa phương khác cũng đã bày tỏ sự quan tâm đến việc triển khai sandbox. Tuy nhiên, phần lớn vẫn đang trong quá trình tìm kiếm mô hình và ứng dụng phù hợp để thử nghiệm. Điều này cho thấy nhu cầu là có thật, nhưng việc lựa chọn hướng đi phù hợp vẫn cần thêm thời gian và sự chuẩn bị kỹ lưỡng.

Đánh giá bước đầu cho thấy, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đã chuyển từ giai đoạn “nằm trên giấy” sang giai đoạn tổ chức triển khai. Một số đề án cụ thể đang được chuẩn bị để thí điểm, mở ra kỳ vọng về những kết quả thực chất trong thời gian tới.

Tuy vậy, quá trình triển khai cũng bộc lộ không ít thách thức. Theo ông Trần Anh Tú, khó khăn lớn đầu tiên nằm ở khâu chuẩn bị và tổ chức thực hiện. Bởi lẽ, các dự án sandbox đều liên quan đến công nghệ, sản phẩm hoặc mô hình kinh doanh hoàn toàn mới, đòi hỏi phải xác định rõ mục tiêu, phạm vi, điều kiện, giới hạn thử nghiệm cũng như các yêu cầu cụ thể. Đồng thời, cơ chế giám sát cũng cần được thiết kế chặt chẽ để kiểm soát rủi ro phát sinh.

Một khó khăn khác mang tính đặc thù là tính liên ngành của các mô hình thử nghiệm. Trường hợp UAV tại Điện Biên là ví dụ điển hình khi liên quan đến nhiều cơ quan quản lý như Bộ Công an, Bộ Quốc phòng và các địa phương. Việc triển khai không chỉ cần sự phối hợp đồng bộ mà còn phải rà soát, điều chỉnh các quy định liên quan, thậm chí cho phép miễn trừ hoặc áp dụng cơ chế đặc thù trong phạm vi thử nghiệm.

Chính vì vậy, nếu được triển khai thành công, mô hình tại Điện Biên có thể trở thành hình mẫu quan trọng cho các thử nghiệm tiếp theo trên phạm vi cả nước.

Mở “không gian thể chế” cho đổi mới sáng tạo

Theo các chuyên gia, ở góc độ chính sách, việc ban hành Nghị định 353/2025/NĐ-CP với chương riêng về sandbox cho thấy bước chuyển rõ rệt trong tư duy quản lý. Thay vì “đợi có quy định rồi mới làm”, cơ chế mới cho phép các ý tưởng sáng tạo được thử nghiệm trong môi trường có kiểm soát, chấp nhận rủi ro trong giới hạn nhất định và kịp thời điều chỉnh.

Đây là cách tiếp cận phù hợp trong bối cảnh công nghệ số phát triển nhanh, đặc biệt với các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, tài chính số hay nền tảng số – nơi mà cơ hội và rủi ro luôn song hành.

Không dừng lại ở nguyên tắc, Nghị định đã thiết kế tương đối đầy đủ “vòng đời” của một thử nghiệm: từ lựa chọn, cấp phép, triển khai, giám sát đến kết thúc hoặc nhân rộng. Điều này giúp tránh tình trạng sandbox mang tính hình thức, thiếu tiêu chí đánh giá rõ ràng. Đồng thời, việc quy định cụ thể trách nhiệm của doanh nghiệp trong bảo vệ người dùng và kiểm soát rủi ro cũng thể hiện rõ vai trò “giám sát đồng hành” của Nhà nước.

Dù vậy, hiệu quả của cơ chế này vẫn phụ thuộc rất lớn vào quá trình thực thi. Nếu thủ tục xét duyệt còn kéo dài, tiêu chí lựa chọn chưa rõ ràng hoặc tâm lý e ngại trách nhiệm của cơ quan quản lý chưa được tháo gỡ, sandbox có thể trở thành “cánh cửa hẹp”, làm giảm động lực đổi mới.

Ngược lại, nếu được vận hành linh hoạt, minh bạch và nhất quán, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát hoàn toàn có thể trở thành cú hích quan trọng, góp phần hình thành hệ sinh thái công nghệ số năng động. Khi đó, chính sách không chỉ theo kịp thực tiễn mà còn đóng vai trò dẫn dắt, tạo động lực cho đổi mới sáng tạo phát triển mạnh mẽ hơn trong thời gian tới.

Theo ông Trần Anh Tú, sau khi kết thúc các trường hợp thí điểm ban đầu, cơ quan có thẩm quyền sẽ tiếp tục theo dõi, tổng hợp thực tiễn để hoàn thiện cơ chế và nghiên cứu triển khai rộng rãi. Bộ Khoa học và Công nghệ cũng sẽ tiếp tục phối hợp với các bộ, ngành và địa phương để tháo gỡ khó khăn, đưa sandbox trở thành công cụ chính sách hiệu quả trong thúc đẩy đổi mới sáng tạo.