Bán lẻ tăng trưởng, hơn 15.000 doanh nghiệp vẫn rời cuộc chơi

Tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng tiếp tục tăng hai con số, nhưng số doanh nghiệp giải thể trong lĩnh vực bán buôn, bán lẻ và sửa chữa ô tô, xe máy lại tăng hơn 133%. Hai gam màu trái ngược cho thấy thị trường đang mở rộng nhưng cơ hội không chia đều cho mọi người bán.

Doanh thu đi lên, doanh nghiệp rời cuộc chơi cũng tăng mạnh

Tổng thế 8 tháng đầu năm 2026 tổng doanh thu ngành bán lẻ vẫn có nhiều điểm sáng. Tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng theo giá hiện hành ước đạt 5.235,5 nghìn tỷ đồng, tăng 13% so với cùng kỳ năm trước.

Riêng tháng 8/2026, tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng đạt khoảng 679,8 nghìn tỷ đồng, tăng 1,6% so với tháng trước và tăng 14,9% so với cùng kỳ. Những con số này cho thấy sức mua trong nền kinh tế tiếp tục được cải thiện, hoạt động mua sắm, ăn uống, đi lại và sử dụng dịch vụ duy trì đà tăng tương đối rõ.

Tuy nhiên, phía sau mức tăng trưởng hai con số là một diễn biến đáng lưu ý về sức khỏe doanh nghiệp.

Trong tám tháng đầu năm, lĩnh vực bán buôn, bán lẻ, sửa chữa ô tô và xe máy ghi nhận 55.570 doanh nghiệp thành lập mới, nhiều nhất trong các nhóm ngành kinh tế. Dù vậy, số doanh nghiệp mới chỉ tăng 0,9% so với cùng kỳ.

Trong khi đó, có tới 15.474 doanh nghiệp trong nhóm ngành này hoàn tất thủ tục giải thể, tăng 133,5%. Bình quân mỗi tháng, gần 1.935 doanh nghiệp chính thức rời thị trường.

Hai con số tưởng như trái ngược lại cùng xuất hiện: người tiêu dùng chi nhiều tiền hơn, quy mô thị trường tiếp tục mở rộng, nhưng số doanh nghiệp không thể tiếp tục hoạt động cũng tăng rất mạnh.

Sức mua phục hồi nhưng áp lực chi phí và cạnh tranh đang đẩy nhanh quá trình sàng lọc trong lĩnh vực bán buôn, bán lẻ.

Cần lưu ý, số liệu 15.474 doanh nghiệp không đồng nghĩa có từng ấy cửa hàng bán lẻ đóng cửa. Đây là nhóm thống kê rộng, bao gồm bán buôn, bán lẻ và sửa chữa ô tô, xe máy. Ngoài ra, số doanh nghiệp giải thể cũng không phản ánh đầy đủ những cửa hàng cá thể trả mặt bằng, tạm ngừng kinh doanh hoặc thu hẹp hoạt động.

Dù vậy, mức tăng giải thể tới 133,5% vẫn là tín hiệu không thể xem nhẹ. Nó cho thấy quá trình sàng lọc đang diễn ra ngay trong một lĩnh vực được hưởng lợi trực tiếp từ sự phục hồi của tiêu dùng.

Nghịch lý này bắt nguồn từ sự khác nhau giữa doanh thu của toàn thị trường và số tiền thực sự chảy vào từng doanh nghiệp. Tổng doanh thu tăng không có nghĩa mọi cửa hàng đều bán tốt hơn. Sức mua có thể tập trung vào một số chuỗi lớn, siêu thị, trung tâm thương mại, thương hiệu có độ phủ rộng hoặc nền tảng thương mại điện tử, trong khi những đơn vị nhỏ vẫn chật vật giữ khách.

Thói quen mua sắm cũng đang thay đổi nhanh. Thay vì đi nhiều cửa hàng để so sánh, người tiêu dùng có thể kiểm tra giá, săn mã giảm, đọc đánh giá và đặt hàng ngay trên điện thoại. Những mặt hàng phổ thông ngày càng dễ bị so sánh giá, khiến người bán nhỏ khó duy trì mức chênh lệch đủ để bù chi phí.

Các chuỗi lớn có lợi thế mua hàng với số lượng nhiều, thương lượng trực tiếp với nhà cung cấp, tổ chức kho vận tập trung và triển khai khuyến mại đồng loạt. Họ còn có dữ liệu khách hàng, chương trình thành viên, phương thức thanh toán đa dạng và khả năng kết nối giữa cửa hàng vật lý với kênh trực tuyến.

Trong khi đó, một cửa hàng độc lập thường nhập hàng với giá cao hơn, khó dự báo sức mua và ít dư địa giảm giá. Khi thị trường bước vào cuộc đua ưu đãi liên tục, cửa hàng nhỏ rất dễ rơi vào thế bán được hàng nhưng lợi nhuận ngày càng mỏng.

Thị trường lớn hơn nhưng không còn là cuộc chơi dễ dàng

Áp lực đối với doanh nghiệp bán lẻ hiện nay không chỉ đến từ sự cạnh tranh về giá. Tiền thuê mặt bằng, chi phí nhân công, vận chuyển, điện nước, quảng cáo, phần mềm quản lý và vốn lưu động đều tạo thành những khoản chi cố định phải thanh toán hằng tháng.

Mặt bằng từng là lợi thế quan trọng của bán lẻ truyền thống, nay có thể trở thành gánh nặng nếu lượng khách không đủ lớn. Một cửa hàng ở vị trí đẹp phải trả chi phí cao, nhưng người tiêu dùng chưa chắc bước vào mua hàng như trước bởi họ có thêm nhiều lựa chọn trên mạng.

Doanh nghiệp nhỏ còn đối mặt với bài toán tồn kho. Nếu nhập ít, họ khó có giá cạnh tranh và thiếu sự đa dạng về mẫu mã. Nếu nhập nhiều, vốn lại bị giữ trong hàng hóa, trong khi xu hướng tiêu dùng có thể thay đổi chỉ sau một thời gian ngắn.

Đối với các mặt hàng điện tử, thời trang, mỹ phẩm hay đồ gia dụng, vòng đời sản phẩm ngày càng ngắn. Một mẫu hàng bán chậm có thể nhanh chóng lỗi thời, buộc người kinh doanh phải giảm giá để thu hồi vốn. Doanh thu khi đó vẫn được ghi nhận, nhưng lợi nhuận có thể rất thấp, thậm chí không đủ bù chi phí vận hành.

Tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng tiếp tục tăng hai con số, nhưng số doanh nghiệp giải thể trong lĩnh vực bán buôn, bán lẻ và sửa chữa ô tô, xe máy lại tăng hơn 133%.

Sức mua tăng cũng cần được nhìn kỹ về cơ cấu. Tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng là chỉ tiêu tính theo giá hiện hành, vì vậy một phần mức tăng có thể đến từ biến động giá. Đồng thời, doanh thu dịch vụ lưu trú, ăn uống, du lịch và một số nhóm dịch vụ tăng mạnh không có nghĩa tất cả ngành hàng bán lẻ đều phục hồi với tốc độ tương đương.

Ngay trong từng phân khúc, sự phân hóa cũng ngày càng rõ. Những doanh nghiệp có thương hiệu, hệ thống phân phối và nguồn vốn đủ mạnh có khả năng mở thêm điểm bán, gia tăng doanh thu và giành thị phần. Ngược lại, cửa hàng nhỏ, doanh nghiệp mới thành lập hoặc đơn vị phụ thuộc vào một mặt bằng duy nhất rất dễ bị tổn thương khi sức mua tại khu vực đó thay đổi.

Thực tế này lý giải vì sao thị trường có thể tăng trưởng trong khi số doanh nghiệp giải thể vẫn tăng cao. Phần doanh thu mà những đơn vị rời cuộc chơi để lại không biến mất; nó có thể được chuyển sang các chuỗi hiện đại, sàn thương mại điện tử hoặc những đối thủ có khả năng bán hàng hiệu quả hơn.

Quá trình đào thải là điều khó tránh khỏi trong cạnh tranh. Tuy nhiên, nếu doanh thu ngày càng tập trung vào một số doanh nghiệp lớn, thị trường có thể đứng trước nguy cơ thu hẹp sự đa dạng của mạng lưới phân phối. Người tiêu dùng trước mắt được hưởng lợi từ giá rẻ và sự tiện lợi, nhưng về lâu dài có thể có ít lựa chọn hơn nếu quá nhiều đơn vị nhỏ bị loại khỏi thị trường.

Đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ, việc duy trì mô hình bán hàng cũ sẽ ngày càng khó khăn. Chuyển đổi số không nhất thiết bắt đầu bằng khoản đầu tư lớn, mà có thể từ những việc gần gũi như quản lý tồn kho sát hơn, lưu thông tin khách hàng, bán hàng trên nhiều kênh và tính toán hiệu quả của từng nhóm sản phẩm.

Thay vì cố cạnh tranh trực diện với chuỗi lớn bằng giá, cửa hàng nhỏ cần tạo lợi thế từ sự am hiểu khách hàng tại địa bàn, dịch vụ linh hoạt, sản phẩm chuyên biệt, khả năng tư vấn và chăm sóc sau bán hàng. Đây là những điểm mà mô hình quy mô lớn không phải lúc nào cũng thực hiện tốt.

Về phía chính sách, cần tiếp tục giảm chi phí tuân thủ, giúp doanh nghiệp dễ tiếp cận vốn, mặt bằng phù hợp và các chương trình hỗ trợ chuyển đổi số thực chất. Các cơ chế hỗ trợ cũng cần đi đúng vào khó khăn của doanh nghiệp nhỏ, thay vì chỉ dừng ở đào tạo chung hoặc khuyến nghị mang tính nguyên tắc.

Sự gia tăng của hơn 15.000 doanh nghiệp giải thể không phủ nhận đà phục hồi của tiêu dùng, nhưng cho thấy tăng trưởng doanh thu chưa đủ để bảo đảm sức khỏe của từng người bán. Phía sau một thị trường trị giá hơn 5,2 triệu tỷ đồng đang diễn ra cuộc phân chia lại thị phần quyết liệt.

Vấn đề đáng quan tâm không chỉ là người dân đã chi thêm bao nhiêu tiền, mà còn là dòng tiền ấy đang chảy về đâu. Bởi một thị trường bán lẻ phát triển bền vững không thể chỉ được đo bằng quy mô doanh thu, mà còn phải được nhìn từ khả năng tồn tại, thích nghi và lớn lên của đông đảo doanh nghiệp tham gia thị trường.