Cởi trói thuế khoán, thúc đẩy làn sóng “lên đời” doanh nghiệp

Dự thảo chế độ kế toán mới và lộ trình xóa bỏ thuế khoán từ năm 2026 đang mở ra cơ hội lớn cho hộ kinh doanh chuyển đổi thành doanh nghiệp. Khi gánh nặng sổ sách được giảm nhẹ và ưu đãi thuế rõ ràng hơn, một thế hệ doanh nghiệp mới được kỳ vọng sẽ hình thành, minh bạch và chuyên nghiệp hơn.

Mở đường cho một thế hệ doanh nghiệp mới

Dự thảo thông tư hướng dẫn chế độ kế toán cho doanh nghiệp siêu nhỏ vừa được Bộ Tài chính công bố không chỉ đơn thuần là một văn bản kỹ thuật. Đằng sau những dòng quy định là thông điệp chính sách rõ ràng: giảm gánh nặng sổ sách để mở đường cho một lớp doanh nghiệp mới hình thành từ khu vực hộ kinh doanh. Khi chế độ kế toán được thiết kế theo hướng đơn giản hóa, tiệm cận cách làm của hộ và cá nhân kinh doanh, rào cản tâm lý lâu nay có cơ hội được tháo gỡ.

Mục tiêu không nói ra nhưng ai cũng hiểu: khuyến khích các hộ kinh doanh bước qua lằn ranh pháp lý, trở thành doanh nghiệp, tham gia chính thức và đầy đủ vào nền kinh tế minh bạch.

Ông Lê Minh Tuấn, chủ một cơ sở phân phối vật liệu xây dựng tại Hoàng Mai, Hà Nội, đang ở đúng điểm giao của sự thay đổi đó. Năm 2025, doanh thu của cơ sở đạt hơn 12 tỷ đồng, trung bình mỗi tháng xấp xỉ 1 tỷ đồng. Với mười lao động và cơ chế thuế khoán trước đây, việc điều hành tương đối gọn nhẹ. Hàng nhập về, bán ra, ghi chép thủ công, cuối tháng nộp thuế theo mức ấn định.

Nhưng từ đầu năm 2026, khi cơ chế thuế khoán chính thức bị bãi bỏ, mọi thứ không còn đơn giản.

“Khách hàng là nhà thầu, công ty xây dựng nên họ yêu cầu hóa đơn đầy đủ. Giao dịch chuyển khoản chiếm gần như toàn bộ. Doanh thu không còn là con số ước lượng mà hiện rõ từng dòng trên sao kê ngân hàng. Vấn đề là sổ sách, chứng từ phải khớp, nếu không rất dễ bị xử phạt”, ông Tuấn nói.

Minh bạch tài chính là xu thế tất yếu. Tuy nhiên, với nhiều hộ kinh doanh đã quen vận hành theo kinh nghiệm và quan hệ, sự thay đổi này tạo ra áp lực không nhỏ. Khi doanh thu lên tới hàng chục tỷ đồng mỗi năm, việc tiếp tục duy trì mô hình hộ gia đình bắt đầu bộc lộ nhiều giới hạn.

Sau nhiều tháng tính toán, ông Tuấn quyết định chuẩn bị hồ sơ thành lập công ty trách nhiệm hữu hạn theo diện doanh nghiệp siêu nhỏ. Lý do không chỉ nằm ở câu chuyện ưu đãi thuế trong những năm đầu. Nếu tiếp tục hoạt động dưới hình thức hộ kinh doanh, ông vẫn phải kê khai đầy đủ như doanh nghiệp nhưng lại chịu trách nhiệm vô hạn bằng toàn bộ tài sản cá nhân. Trong khi đó, khi chuyển sang doanh nghiệp, nghĩa vụ tài chính được giới hạn trong phần vốn góp, chi phí được hạch toán rõ ràng, khả năng ký kết hợp đồng lớn cũng thuận lợi hơn.

“Tôi sợ nhất là sai sót kế toán vì mình không được đào tạo bài bản. Nhưng nếu cứ giữ cách làm cũ, cơ sở sẽ mãi ở quy mô gia đình, khó cạnh tranh với các công ty lớn”, ông Tuấn thừa nhận.

Dự thảo chế độ kế toán mới và lộ trình xóa bỏ thuế khoán từ năm 2026 đang mở ra cơ hội lớn cho hộ kinh doanh chuyển đổi thành doanh nghiệp.

Theo Luật sư Nguyễn Văn Tuấn (đoàn luật sư Hà Nội), chuyển đổi từ hộ kinh doanh sang doanh nghiệp là bước đi hợp lý về mặt pháp lý. Điểm cốt lõi nằm ở cơ chế trách nhiệm hữu hạn. Khi doanh nghiệp gặp rủi ro hoặc phá sản, nghĩa vụ nợ được giới hạn trong phạm vi vốn góp. Ngược lại, chủ hộ kinh doanh phải chịu trách nhiệm vô hạn, đồng nghĩa với việc tài sản cá nhân có thể bị dùng để thanh toán toàn bộ khoản nợ.

Ở góc nhìn tài chính, ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính Ngân hàng thuộc Đại học Nguyễn Trãi, nhận định rằng khi hóa đơn và chứng từ trở thành chuẩn mực bắt buộc, mô hình công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc doanh nghiệp siêu nhỏ tạo lợi thế rõ rệt. Doanh nghiệp có tư cách pháp nhân dễ tiếp cận vốn ngân hàng, mở rộng quy mô và tham gia chuỗi cung ứng chính thống. Theo ông, làn sóng chuyển đổi sẽ gia tăng mạnh ở nhóm hộ kinh doanh có doanh thu từ 3 tỷ đồng mỗi năm trở lên.

Thực tế cho thấy tiềm lực của khu vực hộ kinh doanh rất đáng kể. Số liệu ngành thuế năm 2024 ghi nhận 860 hộ có doanh thu trên 30 tỷ đồng mỗi năm, thậm chí có hộ đạt gần 560 tỷ đồng. Quy mô không hề nhỏ nhưng hình thức pháp lý vẫn dừng ở mức hộ gia đình, điều này tạo ra một khoảng trống giữa thực lực kinh doanh và vị thế pháp lý.

Tuy nhiên, tỷ lệ chuyển đổi vẫn ở mức khiêm tốn. Năm 2025 chỉ hơn 3.200 hộ kinh doanh thành lập doanh nghiệp. So với tổng số hộ đang hoạt động, đây là con số chưa tương xứng với tiềm năng.

Theo Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Tâm, có bốn rào cản lớn khiến quá trình chuyển đổi diễn ra chậm. Thứ nhất là lo ngại chi phí tuân thủ khi chế độ báo cáo thuế và kế toán phức tạp hơn so với thuế khoán trước đây. Thứ hai là hạn chế về năng lực quản trị, bởi phần lớn hộ kinh doanh hoạt động theo mô hình gia đình, thiếu kiến thức pháp lý và quản trị dòng tiền. Thứ ba là khó tiếp cận nguồn lực, nhiều hộ chưa nhìn thấy lợi ích tức thì về vốn vay hay đất đai khi chuyển đổi. Thứ tư là thủ tục hành chính dù đã cải cách nhưng trong cảm nhận của người dân vẫn còn nhiều bước cần hoàn thiện.

Bài toán chuyển đổi vì thế không chỉ là thay đổi tấm biển trước cửa. Đó là quá trình nâng cấp tư duy kinh doanh, chuyển từ cách làm dựa vào kinh nghiệm sang vận hành theo chuẩn mực pháp lý và tài chính. Nếu những quy định mới thực sự giảm được áp lực sổ sách và tạo môi trường thuận lợi hơn cho doanh nghiệp siêu nhỏ, áp lực hôm nay có thể trở thành động lực ngày mai.

Mở lối 2 triệu doanh nghiệp

Mục tiêu đạt 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030 theo Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam tại Nghị quyết 68-NQ/TW không thể trông chờ vào những con số tăng trưởng tự nhiên. Nguồn bổ sung quan trọng nhất nằm ở khu vực hộ kinh doanh, nơi đang tồn tại một lực lượng đông đảo, năng động nhưng còn đứng ngoài khung khổ doanh nghiệp chính thức. Muốn chạm tới cột mốc 2 triệu, phải đánh thức và dẫn dắt được khu vực này.

Bộ Tài chính xác định năm 2026 là thời điểm tăng tốc. Không còn là những lời kêu gọi khuyến khích chung chung, mà là chuỗi giải pháp cụ thể, đi thẳng vào những điểm nghẽn khiến hộ kinh doanh ngần ngại chuyển đổi.

Về chính sách thuế, Quốc hội Việt Nam đã thông qua Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp sửa đổi vào cuối năm 2025, cho phép miễn thuế trong hai năm đầu đối với doanh nghiệp thành lập mới từ hộ kinh doanh. Đây không chỉ là ưu đãi tài chính mà còn là thông điệp trấn an. Nhà nước chấp nhận chia sẻ rủi ro trong giai đoạn đầu để khuyến khích người kinh doanh bước sang mô hình mới.

Song song đó, Bộ Tài chính hoàn thiện khung pháp lý để bãi bỏ hoàn toàn cơ chế thuế khoán từ ngày 1 tháng 1 năm 2026. Khi thuế khoán chấm dứt, các hộ kinh doanh quy mô lớn buộc phải minh bạch hóa doanh thu, chi phí và dòng tiền. Sân chơi vì thế trở nên công bằng hơn, hạn chế tình trạng chênh lệch nghĩa vụ thuế giữa hộ kinh doanh và doanh nghiệp. Cạnh tranh không còn dựa trên lợi thế “khoán gọn”, mà dựa trên năng lực quản trị và hiệu quả kinh doanh.

Đáng chú ý, dự thảo thông tư về chế độ kế toán cho doanh nghiệp siêu nhỏ đang được xây dựng theo hướng tinh giản tối đa, thiết kế gần với cách thức mà hộ kinh doanh vốn quen sử dụng. Đại diện cơ quan quản lý cho biết sẽ cung cấp miễn phí nền tảng số và phần mềm kế toán dùng chung nhằm giảm chi phí và rủi ro trong giai đoạn chuyển đổi. Nếu triển khai hiệu quả, đây có thể là cú hích quan trọng, bởi nỗi lo sổ sách và chi phí tuân thủ từ lâu là rào cản tâm lý lớn nhất.

Khi gánh nặng sổ sách được giảm nhẹ và ưu đãi thuế rõ ràng hơn, một thế hệ doanh nghiệp mới được kỳ vọng sẽ hình thành, minh bạch và chuyên nghiệp hơn.

Giới chuyên gia đánh giá các bước đi này có tính hệ thống hơn so với trước đây. Ông Nguyễn Quang Huy cho rằng bên cạnh công cụ thuế, điều cần thiết là hỗ trợ hộ kinh doanh nâng cao năng lực thực chất. Các hiệp hội ngành nghề và chính quyền địa phương nên đẩy mạnh đào tạo kỹ năng số, quản trị tài chính, thương mại điện tử để người kinh doanh nhận thấy lợi ích cụ thể khi chuyển đổi. Khi họ nhìn thấy cơ hội mở rộng thị trường, tiếp cận vốn và tham gia chuỗi cung ứng chính thức, quyết định “lớn lên” sẽ không còn là lựa chọn mang tính ép buộc mà trở thành nhu cầu tự thân.

Chuyển đổi lên doanh nghiệp không đơn thuần là thay đổi tên gọi trên giấy phép. Đó là bước chuyển từ kinh doanh dựa vào kinh nghiệm sang vận hành theo chuẩn mực; từ trách nhiệm vô hạn sang cơ chế pháp nhân rõ ràng; từ hoạt động manh mún sang chiến lược dài hạn. Khi những rào cản về thuế, kế toán và thủ tục được tháo gỡ bằng chính sách thiết thực, hộ kinh doanh có thể tự tin rời khỏi vùng an toàn vốn quen thuộc.

Các chuyên gia pháp lý nhận định nếu người kinh doanh thực sự nhìn thấy lợi ích từ môi trường minh bạch và được hỗ trợ đầy đủ về chính sách lẫn kỹ thuật, tốc độ khởi nghiệp và chuyển đổi sẽ tăng mạnh. Trong một thị trường nơi người mua và người bán đều sử dụng hóa đơn, hàng hóa và dịch vụ được kiểm soát rõ ràng về nguồn gốc, việc thành lập doanh nghiệp sẽ trở thành lựa chọn tất yếu thay vì miễn cưỡng. Khi đó, mục tiêu 2 triệu hay thậm chí 3 triệu doanh nghiệp không còn là con số tham vọng mà là hệ quả tự nhiên của một môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng.

Cởi trói cơ chế chỉ là bước khởi đầu. Điều quan trọng hơn là tạo được niềm tin rằng bước chuyển đổi không làm tăng gánh nặng, mà mở ra một không gian phát triển rộng hơn. Nếu làm được điều đó, khu vực hộ kinh doanh sẽ không chỉ là “nguồn đầu vào” cho mục tiêu thống kê, mà trở thành động lực tăng trưởng bền vững trong giai đoạn phát triển mới của nền kinh tế.