Cuộc đua ship nhanh và cái giá của logistics thương mại điện tử

Giao hàng trong vài giờ đang trở thành chuẩn mực của thương mại điện tử, nhưng phía sau tốc độ ấy là một hệ thống logistics chịu áp lực ngày càng lớn. Ship nhanh, hoàn đơn dễ khiến chi phí bị đẩy về người giao hàng, doanh nghiệp vận chuyển và cả xã hội, trong khi những rủi ro về lao động, quá tải và kiểm soát hàng hóa vẫn âm thầm tích tụ.

Ship nhanh, hoàn nhiều

Giao hàng trong 2 giờ, thậm chí trong 30 phút, từng được xem là biểu tượng của một nền thương mại điện tử hiện đại. Chỉ vài thao tác trên điện thoại, hàng hóa từ kho có thể đến tay người mua gần như tức thì. Nhưng phía sau tốc độ ấy, hệ thống logistics thương mại điện tử tại Việt Nam đang bộc lộ ngày càng rõ những mảng tối: áp lực đè nặng lên người giao hàng, tỷ lệ hoàn đơn cao bất thường và những chi phí “vô hình” không xuất hiện trên màn hình ứng dụng.

Cuộc đua ship nhanh và ship rẻ đang trở thành chuẩn mực mặc định của các sàn thương mại điện tử. Người tiêu dùng quen với việc nhận hàng trong ngày, thậm chí trong vài giờ, với mức phí vận chuyển thấp đến mức gần như không đáng kể. Nhưng để duy trì tốc độ ấy, chi phí thực không hề biến mất. Nó chỉ được đẩy dần xuống những mắt xích yếu nhất trong chuỗi logistics.

Người giao hàng là đối tượng chịu áp lực trực tiếp. Định mức đơn cao, thời gian giao gấp, hệ thống chấm điểm khắt khe khiến shipper gần như không có quyền lựa chọn. Một đơn giao chậm, một lần khách hủy hoặc một phản hồi tiêu cực có thể kéo theo việc giảm thu nhập, thậm chí bị tạm khóa tài khoản. Trong guồng quay ấy, tốc độ trở thành mệnh lệnh, còn an toàn, sức khỏe và quyền lợi lao động bị đẩy xuống hàng thứ yếu.

Giao hàng trong vài giờ đang trở thành chuẩn mực của thương mại điện tử, nhưng phía sau tốc độ ấy là một hệ thống logistics chịu áp lực ngày càng lớn.

Song song với áp lực giao hàng là một thực tế khác đáng lo ngại: tỷ lệ hoàn đơn trong thương mại điện tử đang ở mức cao. Theo các báo cáo ngành logistics và thương mại điện tử, tỷ lệ hoàn đơn tại Việt Nam hiện dao động từ khoảng 20 đến 30 phần trăm, cao hơn đáng kể so với mức trung bình 8 đến 10 phần trăm của nhiều thị trường phát triển. Với một số nhóm hàng như thời trang, mỹ phẩm, tỷ lệ này thậm chí có thời điểm vượt quá 35 phần trăm, đặc biệt trong các đợt khuyến mãi lớn.

Nguyên nhân không chỉ đến từ chất lượng hàng hóa hay sai sót vận hành, mà còn từ chính hành vi tiêu dùng. Việc đặt hàng quá dễ, hủy hàng cũng quá dễ khiến hoàn đơn dần trở thành lựa chọn quen thuộc. Chỉ cần “không ưng”, “đổi ý”, “đặt nhầm” hoặc “thấy rẻ hơn ở chỗ khác”, đơn hàng lập tức quay đầu. Mỗi lần hoàn đơn là một vòng logistics ngược, phát sinh thêm chi phí vận chuyển, kho bãi, nhân công và thời gian xử lý.

Người bán chịu thiệt hại trực tiếp về chi phí và tồn kho. Doanh nghiệp logistics gánh chi phí vận hành tăng cao. Shipper chịu áp lực giao rồi lại hoàn, nhiều trường hợp không được tính đủ công hoặc bị ảnh hưởng chỉ số hiệu suất. Nhưng trong trải nghiệm người dùng trên ứng dụng, tất cả những chi phí ấy gần như không hiện diện. Việc hoàn đơn diễn ra nhẹ nhàng đến mức người mua hiếm khi nghĩ đến hệ quả phía sau.

Ở góc nhìn người tiêu dùng, nhiều người thừa nhận họ cũng đang bị cuốn vào vòng xoáy “ship nhanh, hoàn dễ”. Chị M., một nhân viên văn phòng tại Hà Nội, cho biết: “Mua online giờ quen rồi, thấy không hợp thì trả lại, vì nghĩ là quyền của mình. Nhưng thật ra cũng có lúc thấy áy náy khi shipper phải quay lại lấy hàng, nhất là hôm mưa gió.”

Anh Q., một khách hàng thường xuyên mua sắm trên sàn, chia sẻ thẳng thắn hơn: “Nhiều khi đặt trước cho chắc, hàng về xem không thích thì hoàn. Vì phí ship rẻ quá nên mình cũng không cân nhắc nhiều.” Theo anh, nếu chi phí hoàn đơn được hiển thị rõ hoặc bị tính một phần, hành vi mua sắm có thể sẽ khác.

Khi hoàn đơn trở thành điều bình thường, nó vô tình khuyến khích hành vi mua sắm thiếu trách nhiệm và đẩy hệ thống logistics vào trạng thái quá tải kéo dài. Tốc độ giao hàng được tôn vinh như một chuẩn mực tiến bộ, nhưng cái giá phải trả lại đang âm thầm dồn lên người lao động và toàn bộ chuỗi vận hành phía sau.

Logistics thương mại điện tử vì thế đang đứng trước một nghịch lý. Càng nhanh, càng rẻ, hệ thống càng căng thẳng. Và khi những chi phí thật tiếp tục bị che giấu sau vài cú chạm màn hình, câu hỏi đặt ra không còn là giao nhanh đến mức nào, mà là ai đang phải trả giá cho cuộc đua ấy.

Hàng giả “đi ké” logistics và cái giá của sự tiện lợi

Nguy hiểm hơn cả là mặt trái của tốc độ logistics đối với công tác kiểm soát hàng hóa. Khi hàng triệu đơn được xử lý mỗi ngày, việc kiểm tra nguồn gốc, chất lượng khó có thể theo kịp nhịp vận hành của hệ thống. Hàng giả, hàng nhái, thực phẩm chức năng thổi phồng công dụng, mỹ phẩm không rõ nguồn gốc, thậm chí hàng cấm vì thế có thể lọt qua các khâu kiểm soát và đến tay người tiêu dùng chỉ sau vài giờ đặt hàng.

Trong chuỗi ấy, logistics không phải là người tạo ra hàng giả, nhưng lại vô tình trở thành “đường cao tốc” để hàng vi phạm lan rộng. Kho trung chuyển, điểm tập kết và mạng lưới giao hàng vận hành với mục tiêu tối ưu tốc độ, trong khi trách nhiệm kiểm soát nguồn gốc hàng hóa lại bị chia nhỏ và đẩy qua lại giữa người bán, sàn thương mại điện tử và đơn vị vận chuyển.

Theo ông Đào Trọng Khoa, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA), đây là điểm nghẽn lớn của logistics thương mại điện tử hiện nay. Ông từng phân tích rằng logistics chỉ là khâu trung gian, nhưng khi hệ thống vận hành quá nhanh và quá lớn, nếu không có cơ chế kiểm soát chuỗi đồng bộ, logistics rất dễ bị biến thành công cụ khuếch tán rủi ro. Trách nhiệm bị “cắt khúc” khiến không ai thực sự chịu trách nhiệm đến cùng cho chất lượng hàng hóa.

Khi vi phạm bị phát hiện, hàng hóa đã đến tay người mua, hậu quả đã xảy ra, còn trách nhiệm thì rơi vào vùng “xám”. Logistics đứng giữa, vừa không đủ thẩm quyền kiểm định hàng hóa, vừa không thể đứng ngoài hệ lụy của chính tốc độ mà mình tạo ra.

Nhìn rộng hơn, logistics thương mại điện tử đang vận hành theo một logic mất cân đối. Người mua hưởng lợi trực tiếp từ tốc độ và giá rẻ, trong khi người bán, người giao hàng và cả xã hội phải gánh phần rủi ro còn lại. Tai nạn giao thông, áp lực lao động, hàng giả lan rộng, chi phí logistics bị đội lên, tất cả đều là những “chi phí ẩn” của cuộc đua ship nhanh mà thị trường chưa tính đúng, tính đủ.

Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, tăng trưởng thương mại điện tử nếu chỉ dựa trên tốc độ và khuyến mại sẽ sớm bộc lộ những méo mó cấu trúc. Logistics cần được nhìn nhận như một phần của chuỗi giá trị có trách nhiệm, gắn với tiêu chuẩn lao động, kiểm soát hàng hóa và kỷ cương thị trường, thay vì chỉ là công cụ giảm giá và giao nhanh.

Về lâu dài, nếu logistics chỉ chạy theo tốc độ và khuyến mại, mà thiếu chuẩn mực về lao động, kiểm soát hàng hóa và trách nhiệm chuỗi cung ứng, thì sự hỗn loạn sẽ ngày càng rõ. Khi đó, câu hỏi không còn là “ship nhanh đến đâu”, mà là “ai đang phải trả giá cho sự tiện lợi ấy”.

Logistics thương mại điện tử không thể chỉ là cuộc đua về thời gian giao hàng. Nó cần được đặt lại trong một cuộc đua khác: cân bằng giữa tốc độ và an toàn, giữa trải nghiệm người dùng và quyền lợi người lao động, giữa tăng trưởng và kỷ cương thị trường. Nếu không, phía sau mỗi đơn hàng giao trong 2 giờ sẽ tiếp tục là những ca làm việc kiệt sức, những vòng hoàn đơn vô nghĩa và những dòng hàng giả lặng lẽ trôi qua hệ thống cho đến khi chính hệ thống ấy không thể chịu đựng thêm nữa.