FDI thế hệ mới: Chỉ có vốn và công nghệ là...chưa đủ

Nghị quyết số 10-NQ/TW của Bộ Chính trị mở ra cơ hội tiếp nhận dòng vốn FDI chất lượng cao, nhưng cũng đặt ra thách thức về năng lực thể chế và quản trị môi trường của Việt Nam.

Việt Nam đang bước vào giai đoạn cạnh tranh mới trong thu hút đầu tư nước ngoài, không chỉ bằng ưu đãi mà còn bằng chất lượng môi trường đầu tư.

Nghị quyết số 10-NQ/TW của Bộ Chính trị và chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về kiên quyết không thu hút các dự án công nghệ lạc hậu, tiêu hao năng lượng, có nguy cơ gây ô nhiễm được xem là dấu mốc cho sự thay đổi đó.

Vốn FDI vào Việt Nam trong 6 tháng đầu năm 2026 đạt 34,65 tỷ USD, tăng 61% so với cùng kỳ, với Singapore dẫn đầu. Ảnh: Chinhphu.vn.

Trả lời phỏng vấn của PV Tạp chí Kinh tế Môi trường, PGS.TS Nguyễn Thế Chinh, Phó Chủ tịch Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam, nhận định nếu môi trường không trở thành "bộ lọc" ngay từ khâu lựa chọn dự án, Việt Nam sẽ rất khó đạt mục tiêu thu hút dòng vốn FDI thế hệ mới gắn với tăng trưởng xanh và phát triển bền vững.

Thưa ông, Nghị quyết 10 đặt mục tiêu thu hút các tập đoàn nước ngoài thành lập trụ sở điều hành và trung tâm đổi mới sáng tạo tại Việt Nam. Theo ông, điều gì tạo nên khác biệt của định hướng này so với cách thu hút FDI trước đây?

Khác biệt lớn nhất là chúng ta không còn chỉ hướng đến thu hút vốn đầu tư hay mở rộng năng lực sản xuất, mà hướng tới thu hút công nghệ, đổi mới sáng tạo và năng lực quản trị của các tập đoàn toàn cầu.

Khi trụ sở điều hành hoặc trung tâm đổi mới sáng tạo được đặt tại Việt Nam, việc triển khai công nghệ mới, các giải pháp thân thiện với môi trường hay các mô hình quản trị tiên tiến sẽ diễn ra trực tiếp, không phải qua nhiều khâu trung gian. Điều đó giúp rút ngắn thời gian chuyển giao công nghệ, hạn chế nguy cơ công nghệ chậm đổi mới hoặc lạc hậu.

Đồng thời, lãnh đạo doanh nghiệp cũng có điều kiện tiếp cận sát hơn với nhu cầu phát triển của Việt Nam, từ đó đưa ra quyết định đầu tư nhanh hơn và huy động nguồn lực hiệu quả hơn cho các dự án chất lượng cao. Mặt khác doanh nghiệp Việt Nam cũng nắm bắt được các yêu cầu của doanh nghiệp đầu tư nước ngoài sát thực tế và đáp ứng kịp thời.

"Thu hút FDI không còn được đo bằng quy mô vốn, mà bằng chất lượng công nghệ và trách nhiệm với môi trường”, PGS.TS Nguyễn Thế Chinh.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu không tiếp nhận các dự án công nghệ lạc hậu, tiêu hao nhiều năng lượng và có nguy cơ gây ô nhiễm. Theo ông, thông điệp này cho thấy sự thay đổi gì trong tư duy phát triển?

Theo tôi, đây là dấu hiệu rất rõ cho thấy môi trường không còn là yếu tố được xem xét sau tăng trưởng, mà đã trở thành một tiêu chí ngay từ khâu lựa chọn mô hình phát triển.

Trong bối cảnh hiện nay, thu hút FDI không nên chỉ được đánh giá bằng số lượng dự án hay quy mô vốn đăng ký. Điều quan trọng hơn là chất lượng công nghệ, hiệu quả sử dụng tài nguyên, mức tiêu hao năng lượng, khả năng giảm phát thải, thân thiện môi trường và đóng góp lâu dài của dự án đối với nền kinh tế.

Đó cũng là xu hướng chung của thế giới. Khi các tiêu chuẩn môi trường ngày càng trở thành điều kiện để tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, Việt Nam cần chuyển từ tư duy thu hút đầu tư bằng chi phí thấp sang cạnh tranh bằng chất lượng phát triển.

Nhưng trong bối cảnh cạnh tranh thu hút FDI ngày càng gay gắt, liệu việc siết chặt tiêu chuẩn môi trường có làm giảm sức hấp dẫn của môi trường đầu tư?

Tôi cho rằng không phải như vậy. Các tập đoàn công nghệ cao hiện nay không chỉ quan tâm đến ưu đãi đầu tư mà còn rất coi trọng tính ổn định của chính sách, chất lượng thể chế và khả năng thực thi pháp luật.

Một môi trường đầu tư minh bạch, cùng với hệ thống quản lý môi trường rõ ràng và công bằng, sẽ giúp Việt Nam thu hút được những nhà đầu tư có trách nhiệm, đồng thời sàng lọc các dự án tiềm ẩn nguy cơ gây ô nhiễm môi trường.

Tôi lại tin rằng, tiêu chuẩn môi trường không làm giảm sức hấp dẫn của môi trường đầu tư, mà ngược lại góp phần nâng cao chất lượng của dòng vốn đầu tư được lựa chọn.

Theo ông, Việt Nam cần làm gì để tránh lặp lại mô hình "phát triển trước, xử lý môi trường sau"?

Điều quan trọng nhất là phải đưa quản lý môi trường vào ngay từ đầu quá trình phát triển.

Trước hết, cần tiếp tục rà soát và hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến đầu tư và bảo vệ môi trường, bảo đảm các quy định đủ chặt chẽ để doanh nghiệp có trách nhiệm ngay từ khi chuẩn bị dự án.

Bên cạnh đó, cần thực hiện nghiêm Đánh giá môi trường chiến lược đối với các quy hoạch phát triển để nhận diện sớm các nguy cơ, đồng thời giám sát chặt chẽ việc thực hiện Đánh giá tác động môi trường, cam kết BVMT trước khi dự án được triển khai.

Sau khi dự án đi vào hoạt động, cần áp dụng hệ thống quan trắc môi trường tự động, giám sát liên tục các nguồn xả thải nhằm bảo đảm doanh nghiệp tuân thủ đúng các quy chuẩn đã cam kết. Chi phí phòng ngừa luôn thấp hơn rất nhiều so với chi phí khắc phục ô nhiễm và tuân thủ pháp luật sau này.

Ông nhiều lần đề cập đến việc cần đánh giá dự án bằng phân tích chi phí - lợi ích kinh tế thay vì chỉ hiệu quả tài chính. Vì sao đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng đối với các dự án FDI?

Phân tích tài chính chủ yếu phản ánh chi phí và lợi ích của doanh nghiệp đầu tư, trong khi phân tích kinh tế không chỉ tính tới lợi ích tài chính của doanh nghiệp mà còn tính tới chi phí và lợi ích của dự án đối với xã hội và môi trường, do vậy đối với các dự án FDI cần phải phân tích kinh tế khi đầu tư.

Thực tế cho thấy một dự án có thể tạo ra lợi nhuận cho doanh nghiệp nhưng nếu dự án đó làm gia tăng ô nhiễm, suy giảm tài nguyên hoặc  gây ra tổn thất cho xã hội, tính về chi phí là rất lớn, do vậy hiệu quả kinh tế mang lại sẽ không chấp nhận được.

Phân tích kinh tế chi phí-lợi ích đối với dự án đầu tư cần được thực hiện xuyên suốt ở cả ba giai đoạn: trước đầu tư, trong quá trình thực hiện và sau khi dự án đi vào hoạt động. Chỉ những dự án tạo ra giá trị lãi ròng dương cho xã hội mới nên được lựa chọn.

Nếu phải gửi một thông điệp tới các địa phương đang cạnh tranh thu hút đầu tư, ông muốn nhấn mạnh điều gì?

Theo tôi, thu hút đầu tư và bảo vệ môi trường không phải là hai mục tiêu đối lập.

Điều các địa phương cần hướng tới là lựa chọn những dự án có chất lượng công nghệ cao, sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải và có khả năng tạo ra giá trị gia tăng cho nền kinh tế không chỉ trong ngắn hạn mà quan trọng hơn là phải tính đến trong dài hạn.

Nếu xây dựng được hệ thống thể chế minh bạch, quản lý môi trường hiệu quả và thực hiện nghiêm trách nhiệm của nhà đầu tư, Việt Nam hoàn toàn có thể thu hút được dòng vốn FDI thế hệ mới mà vẫn bảo đảm mục tiêu phát triển xanh, phát triển bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Trân trọng cảm ơn ông!