Khoa học, công nghệ kiến tạo các không gian phát triển mới của Việt Nam

Sau 40 năm đổi mới, khi các động lực tăng trưởng truyền thống dần chạm tới giới hạn, Việt Nam cần tìm kiếm những không gian phát triển mới. Theo Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số chính là nền tảng để vừa làm mới các không gian truyền thống và khai phá các không gian hoàn toàn mới.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân phát biểu tại Hội thảo - Ảnh: VGP/Thu Giang

Phát biểu tại Hội thảo quốc tế "Không gian phát triển Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Định hướng chiến lược và lựa chọn chính sách", ngày 28/7, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho rằng các nội dung thảo luận có ý nghĩa đặc biệt kịp thời, bám sát những định hướng lớn của Trung ương về đổi mới mô hình phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Theo Bộ trưởng, việc hội thảo được tổ chức ngay sau Hội nghị lần thứ 3 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV càng cho thấy tính thời sự của chủ đề, trong bối cảnh Việt Nam đang tìm kiếm những động lực tăng trưởng và không gian phát triển mới cho chặng đường phát triển tiếp theo.

Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, sau 40 năm đổi mới, mô hình tăng trưởng truyền thống của Việt Nam đã dần tới giới hạn. Việt Nam không thể chỉ dựa vào các không gian phát triển truyền thống mà cần một tầm nhìn mới, hình thành những không gian phát triển mới mang tính đột phá.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không chỉ đóng vai trò công cụ hỗ trợ mà phải trở thành động lực cốt lõi kiến tạo các không gian phát triển mới.

“Trong bối cảnh hiện nay, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cùng với chuyển đổi số sẽ giữ vai trò then chốt trong việc thực hiện 2 nhiệm vụ lớn là làm mới các không gian phát triển truyền thống và khai phá các không gian hoàn toàn mới”, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nêu rõ.

Làm mới các không gian phát triển truyền thống

Đề cập đến nhiệm vụ làm mới các không gian truyền thống, Bộ trưởng cho rằng việc ứng dụng khoa học, công nghệ là giải pháp quan trọng.

Lấy ví dụ về kinh tế biển, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhận định biển là không gian phát triển có lợi thế đặc biệt của Việt Nam. Tuy nhiên, để nâng tầm phát triển, không thể tiếp tục khai thác theo phương thức cũ mà cần dựa trên nền tảng công nghệ hiện đại.

Theo Bộ trưởng, phát triển kinh tế biển xanh theo định hướng của Trung ương đòi hỏi công nghệ phải đi trước một bước. Khoa học và công nghệ sẽ giúp đánh giá chính xác tài nguyên đại dương, phát triển năng lượng tái tạo ngoài khơi, ứng dụng công nghệ sinh học biển và nâng cao năng lực kiểm soát rủi ro môi trường.

Ông cho rằng thành công của các mô hình kinh tế biển xanh phụ thuộc lớn vào hàm lượng công nghệ được ứng dụng cũng như khả năng làm chủ các giải pháp quản lý và kiểm soát môi trường.

Hội thảo quốc tế "Không gian phát triển Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Định hướng chiến lược và lựa chọn chính sách" - Ảnh: VGP/Thu Giang

Khai phá các không gian phát triển hoàn toàn mới

Bên cạnh việc nâng cấp các không gian truyền thống, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh vai trò của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong việc kiến tạo các không gian phát triển mới, bao gồm không gian ngầm, không gian tầm thấp và không gian vũ trụ.

Theo ông, nếu biển là không gian cần được nâng cấp thì không gian ngầm, không gian tầm thấp và không gian vũ trụ là những “vùng đất mới” đòi hỏi sự dẫn dắt của công nghệ và dữ liệu. Giá trị đột phá lớn nhất sẽ xuất hiện tại các điểm giao thoa giữa những không gian này.

Đối với không gian ngầm, thách thức không chỉ là khai thác dưới lòng đất mà còn là quản trị tích hợp giữa không gian mặt đất và không gian ngầm. Giải pháp cốt lõi là xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu địa chất, địa chính 3D và các mô hình bản sao số (Digital Twin) cho đô thị, qua đó bảo đảm quy hoạch đi trước một bước, hạn chế xung đột hạ tầng.

Đối với không gian tầm thấp, đây được xem là vùng biên kinh tế mới với nhiều tiềm năng phát triển nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro về an toàn. Khoa học và công nghệ cần đóng vai trò thiết lập hạ tầng số, xây dựng bản đồ số vùng bay, xác định các hành lang ưu tiên và hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật làm cơ sở cho việc cấp phép theo mức độ rủi ro.

Với không gian vũ trụ, Bộ trưởng nhận định đây là lĩnh vực thể hiện trình độ cạnh tranh công nghệ của mỗi quốc gia. Việt Nam cần phát triển đồng bộ hệ sinh thái vệ tinh, thiết bị mặt đất và các dịch vụ phân tích dữ liệu; đồng thời đẩy mạnh nghiên cứu và hợp tác quốc tế nhằm từng bước làm chủ các công nghệ cốt lõi, tham gia sâu hơn vào nền kinh tế vũ trụ đang phát triển mạnh trên thế giới.

Để khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thực sự phát huy vai trò kiến tạo các không gian phát triển mới, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho rằng cần có sự đổi mới mạnh mẽ về tư duy quản trị.

Theo đó, cần chuyển từ mô hình quản lý hành chính sang quản trị dựa trên tiêu chuẩn, quy chuẩn và mức độ rủi ro; đồng thời mở rộng các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với công nghệ mới trong các không gian phát triển mới.

Bộ trưởng cũng nhấn mạnh vai trò của Nhà nước với tư cách là khách hàng đầu tiên và khách hàng lớn thông qua cơ chế đặt hàng nghiên cứu, mua sắm công để hỗ trợ thương mại hóa công nghệ, tạo thị trường cho doanh nghiệp trong nước.

“Mở rộng không gian phát triển cũng chính là mở rộng không gian thể chế cho đổi mới sáng tạo, tạo thêm cơ hội cho doanh nghiệp và nâng cao năng lực tự chủ quốc gia”, Bộ trưởng Vũ Hải Quân khẳng định.

Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành và địa phương để cụ thể hóa các chủ trương chiến lược thành những chương trình, kế hoạch hành động thực tiễn, góp phần tạo động lực mới cho tăng trưởng và phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.