Thu phí cao tốc do Nhà nước đầu tư: Tạo nguồn bảo trì, mở thêm cao tốc

Hôm 28-2, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh có văn bản yêu cầu các bên liên quan đảm bảo điều kiện để thực hiện việc thu phí từ ngày 2-3.

Trạm thu phí tại nút giao quốc lộ 28 (nút giao Ma Lâm) vào cao tốc Vĩnh Hảo - Phan Thiết sẽ thu phí vào ngày 2-3 - Ảnh minh họa: ĐỨC TRONG

5 đoạn tuyến đường cao tốc Bắc - Nam do Nhà nước đầu tư thu phí từ đợt này gồm: Mai Sơn - quốc lộ 45, quốc lộ 45 - Nghi Sơn, Nghi Sơn - Diễn Châu, Vĩnh Hảo - Phan Thiết, Phan Thiết - Dầu Giây.

Vậy cơ sở nào để thu phí? Thu phí để làm gì?

Mức phí thấp hơn đường đầu tư BOT

Hiện tại các tuyến đường cao tốc được đầu tư BOT có mức phí bình quân 1.721 đồng/PCU/km (PCU là đơn vị quy đổi theo xe con).

Tuy nhiên, các tuyến Mai Sơn - quốc lộ 45, quốc lộ 45 - Nghi Sơn, Nghi Sơn - Diễn Châu, Vĩnh Hảo - Phan Thiết là cao tốc 4 làn xe hạn chế (4 làn chạy xe, mỗi làn rộng 3,5m, không có làn dừng xe khẩn cấp liên tục) sẽ có mức phí 900 đồng/PCU/km.

Còn cao tốc Phan Thiết - Dầu Giây là đường cao tốc có 4 làn xe đầy đủ (4 làn chạy xe, mỗi làn rộng 3,75m, có làn dừng xe khẩn cấp liên tục) nên mức phí là 1.300 đồng/PCU/km (xem chi tiết mức phí tính cho toàn tuyến trong đồ họa bên dưới).

Nhóm xe (mức phí cao nhất với mỗi nhóm)

Trước đó, tháng 1-2025, cao tốc Diễn Châu - Bãi Vọt thuộc đường cao tốc Bắc - Nam phía Đông được nhà đầu tư đưa vào thu phí để hoàn vốn với mức phí 1.669 đồng/PCU/km.

Đoạn tuyến cao tốc này cũng có quy mô 4 làn xe hạn chế nhưng lại có mức phí cao hơn 769 đồng/PCU/km. Sở dĩ cao tốc này có mức phí cao hơn là do được nhà đầu tư tư nhân bỏ vốn đầu tư theo hợp đồng BOT và được quyền thu phí hoàn vốn, tạo lợi nhuận trong 16 năm 6 tháng 8 ngày rồi bàn giao đường cho Nhà nước theo hợp đồng ký kết với Bộ Giao thông vận tải trước đây.

Trong quá trình nghiên cứu, xây dựng mức phí đường cao tốc do Nhà nước đầu tư, Bộ Giao thông vận tải (này là Bộ Xây dựng) lượng hóa: so với đi trên quốc lộ song hành, xe đi trên các tuyến cao tốc sẽ được lợi bình quân 4.824 đồng/xe/km về chi phí vận hành và chi phí thời gian (25% từ tiết kiệm chi phí vận hành và 75% từ tiết kiệm thời gian).

Loại xe thu được lợi ích lớn nhất là xe khách từ 30 ghế trở lên với bình quân 14.132 đồng/xe/km, xe thu được lợi ích thấp nhất là xe tải trên 2 tấn với lợi ích bình quân là 1.174 đồng/km. Lợi ích bình quân tính theo xe đơn vị quy đổi thành xe con là 2.616 đồng/PCU/km.

Trên cơ sở phân tích và tham khảo quy định của một số nước như Trung Quốc, Thái Lan, Philippines, Ý, Nhật, Indonesia, mức chi phí của xe đi đường cao tốc có thu phí tương đương 50 - 70% lợi ích thu được khi sử dụng đường cao tốc, Bộ Giao thông vận tải đã đề xuất các mức phí như trên với các cao tốc do Nhà nước đầu tư.

Hy vọng thu phí sẽ đi nhanh hơn, an toàn hơn

Một đoạn đường trong cao tốc Diễn Châu - Bãi Vọt - Ảnh: DOÃN HÒA

Thực tế, các đoạn tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông giai đoạn 2017 - 2020 từ Ninh Bình đến Hà Tĩnh được đưa vào khai thác chỉ có cao tốc Diễn Châu - Bãi Vọt đầu tư BOT khai thác toàn tuyến từ tháng 4-2024, thu phí từ tháng 1-2025.

Các đoạn tuyến đầu tư bằng ngân sách lần lượt khai thác từ đầu năm 2022 đoạn Cao Bồ - Mai Sơn (2-2022), Mai Sơn - quốc lộ 45 (4-2023), quốc lộ 45 - Nghi Sơn (9-2023), Nghi Sơn - Diễn Châu (9-2023) thu hút nhiều xe đi vào vì đều chưa thu phí.

Là người thường xuyên đi công tác, thăm gia đình tại Nghệ An, anh Phạm Mạnh Cường (trú tại phường Hoàng Liệt, Hà Nội) cho biết nếu đi quốc lộ 1 thì xe 5 chỗ của anh sẽ qua 2 trạm thu phí Nam Cầu Giẽ và Hoàng Mai với tổng chi phí 69.000 đồng. Còn đi bằng đường cao tốc hiện có 2 đoạn thu phí là Pháp Vân - Cao Bồ và Diễn Châu - Bãi Vọt với tổng chi phí khoảng 171.000 đồng. Nếu các đoạn Mai Sơn - quốc lộ 45, quốc lộ 45 - Nghi Sơn, Nghi Sơn - Diễn Châu đưa vào thu phí thì tổng chi phí từ Hà Nội về TP Vinh (cũ) sẽ hết hơn 311.000 đồng.

"Tuy vậy tôi vẫn sẽ chọn đi đường cao tốc vì đường cao tốc không có đường ngang, không có xe máy đi cùng nên giữ được tốc độ đều. Trong điều kiện giao thông bình thường, đi cao tốc từ Hà Nội về Vinh chỉ còn 4 tiếng, còn đi quốc lộ 1 mất 6 tiếng.

Thực tế khi vào phía Nam công tác, tôi đi đường cao tốc TP.HCM - Trung Lương lúc đang thu phí thấy đạt tốc độ cao tốc nhưng từ ngày đường này không thu phí nữa thì đi với tốc độ như "rùa bò", mất an toàn hơn do quá nhiều xe đi vào", anh Cường nói.

Trao đổi với Tuổi Trẻ, ông Nguyễn Văn Quyền - Chủ tịch Hiệp hội Vận tải ô tô Việt Nam - chia sẻ trong bối cảnh ngân sách nhà nước còn có những khó khăn nhất định, cần có nguồn thu tiếp theo để tiếp tục đầu tư những tuyến đường khác, bảo trì những đường đang thu phí thì thu phí đường cao tốc do Nhà nước đầu tư với mức độ nhất định cũng chấp nhận được.

PGS.TS Trần Chủng - Chủ tịch Hiệp hội Các nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam - cũng cho rằng đường cao tốc tiện nghi hơn, an toàn hơn, đỡ hư hại xe hơn, tốc độ nhanh hơn, thì phải trả tiền cũng hợp lý. Trong nền kinh tế thị trường có những sản phẩm giá rẻ hoặc cho không nhưng có những loại buộc phải trả tiền để có.

Theo ông Chủng, phát triển đường cao tốc là yếu tố cực kỳ quan trọng trong nền kinh tế với những lợi ích đã được chứng minh. Do vậy, cần phải phát triển đường cao tốc bằng cả ngân sách lẫn vốn xã hội hóa. Đường cao tốc đầu tư bằng vốn Nhà nước cần phải thu phí để có tiền bảo trì và tái đầu tư các tuyến cao tốc mới, không thể hài lòng đã có 3.000km đường cao tốc là đủ mà phải cần nhiều hơn để đi lại nhanh hơn, thuận tiện, an toàn hơn, thúc đẩy giao thương tốt hơn.

Có tiền bảo trì và tạo nguồn tiền tiếp tục đầu tư đường cao tốc

Cao tốc Quốc lộ 45 - Nghi Sơn - Ảnh: NHẬT QUANG

Theo ông Nguyễn Viết Huy - Phó cục trưởng Cục Đường bộ Việt Nam, các nghị quyết của Quốc hội về đầu tư xây dựng các tuyến đường cao tốc theo phương thức đầu tư công đều quy định nghiên cứu, áp dụng phương án thu giá dịch vụ hợp lý để thu hồi vốn đầu tư của Nhà nước. Chính sách thu phí sử dụng cho các tuyến này cũng đã được đưa vào Luật Đường bộ năm 2024. Chính phủ cũng có nghị định số 130/2024/NĐ-CP cụ thể hóa mức phí, điều kiện thu phí...

Việc thu phí sử dụng đường cao tốc do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và trực tiếp quản lý, khai thác sẽ tạo nguồn thu ngân sách nhà nước khi huy động kịp thời, hợp lý nguồn lực từ người sử dụng. Qua đó góp phần tạo nguồn kinh phí để đầu tư phát triển hệ thống đường cao tốc, chi cho công tác quản lý, bảo trì đường cao tốc. Số tiền thu được sẽ được nộp về ngân sách nhà nước và được sử dụng để chi cho công tác xây dựng, nâng cấp, cải tạo, quản lý, vận hành, bảo trì đường bộ theo quy định.

Về tổ chức thu phí, ông Huy cho biết các khu quản lý đường bộ khu vực thuộc Cục Đường bộ Việt Nam là đơn vị trực tiếp tổ chức thu phí. Các đoạn tuyến cao tốc được thu phí theo công nghệ thu phí tự động không dừng (ETC), có kết nối liên thông với các đoạn tuyến cao tốc khác trên cùng tuyến. Do đó việc đối soát hậu kiểm sẽ được thực hiện đối chiếu trên cơ sở dữ liệu của 3 hệ thống thành phần trong hệ thống thu phí để chống thất thoát số thu. Hệ thống giao thông sẽ hỗ trợ tích cực trong việc hậu kiểm, truy vết đối với các xe cố tình vượt trạm, trốn phí.

Toàn bộ số tiền thu phí đường cao tốc sau khi trừ chi phí cung cấp dịch vụ thu phí được chuyển vào tài khoản phí chờ nộp ngân sách của cơ quan quản lý thu tại Kho bạc Nhà nước. Thời hạn chuyển tiền không quá 48 giờ, trong đó không quá 24 giờ đối với số tiền đã phát sinh trên tài khoản nhận tiền thu phí.

Hằng năm, cơ quan quản lý nhà nước tổ chức thực hiện kiểm tra hoạt động, số thu phí sử dụng đường cao tốc để bảo đảm thu đúng, thu đủ, nộp đúng hạn vào ngân sách nhà nước.

Thu phí công bằng - thu hút đầu tư

Theo ông Trần Chủng, hiện Nhà nước và tư nhân cùng đầu tư đường cao tốc, người ta sẽ thấy vô lý nếu tuyến cao tốc dài 1.000km chỉ có 300km do tư nhân đầu tư có thu phí, còn 700km thì miễn phí. Xe chạy 700km miễn phí đến 300km thu phí sẽ chuyển sang đi đường quốc lộ miễn phí. Việc này sẽ khiến chủ trương đầu tư xã hội hóa sẽ không hiệu quả, tư nhân sẽ không tham gia đầu tư đường cao tốc nữa.

Bên cạnh đó, việc thu phí đường cao tốc còn có tác dụng điều tiết giao thông với các tuyến đường lân cận, song hành. Nếu đường cao tốc không thu phí sẽ có rất nhiều loại xe đi vào khiến tốc độ lưu thông rất chậm vì quá tải, lúc đó sẽ mất tính ưu việt của đường cao tốc.

Bộ Giao thông vận tải nói gì?

Theo tính toán của Bộ Giao thông vận tải trước đây để thực hiện mục tiêu 5.000km đường cao tốc theo nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIII, nhu cầu các nguồn vốn đầu tư đến năm 2030 khoảng 813.000 tỉ đồng. Trong đó ngân sách nhà nước chiếm 239.500 tỉ đồng (bình quân 24.000 tỉ đồng/năm).

Khi đường cao tốc đưa vào khai thác phải bảo trì theo quy định nhằm duy trì tiêu chuẩn kỹ thuật, bảo đảm xe chạy êm thuận và an toàn giao thông. Tuy nhiên, những năm qua với các tuyến đường do Nhà nước đầu tư chưa thu phí, ngân sách chỉ cân đối được khoảng 830 triệu đồng/km đường cao tốc. Số tiền này chỉ cơ bản đáp ứng được kinh phí quản lý, vận hành và bảo trì thường xuyên, kinh phí kiểm toán an toàn và sửa chữa định kỳ chưa được bố trí đúng thời hạn.

Đến năm 2025, cả nước đã hoàn thành 3.345km tuyến chính cao tốc, 458km nút giao và đường dẫn, vượt mục tiêu đạt 3.000km cao tốc.

Nếu tính riêng 1.624km đường cao tốc đầu tư từ ngân sách nhà nước hoàn thành đưa vào khai thác thì nhu cầu kinh phí quản lý, bảo trì đường giai đoạn 2021 - 2025 là 9.067 tỉ đồng, bình quân 1.813 tỉ đồng/năm. Do đó, thu phí đường cao tốc đầu tư bằng ngân sách để bảo trì đường và hoàn trả ngân sách, tạo nguồn cho đầu tư phát triển đường cao tốc là cần thiết.

Cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu đoạn từ nút giao Long Thành đến quốc lộ 56 dài hơn 35km đang hoàn tất các khâu cuối cùng, chuẩn bị thông xe tạm - Ảnh: A LỘC

Cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu có thu phí trong thời gian khai thác tạm?

Trao đổi với Tuổi Trẻ, đại diện Ban Quản lý dự án 85 (Bộ Xây dựng, chủ đầu tư dự án thành phần 2) cho biết việc thu phí tuyến cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu nằm trong đề án thu phí chung của Bộ Xây dựng. Hiện nay các đơn vị liên quan đang đầu tư xây dựng các trạm thu phí, trạm cân, kiểm tra xe... Sau khi hoàn thiện các khâu trên, Cục Đường bộ sẽ xây dựng đề án riêng, khi đó mới có kế hoạch thu phí cụ thể.

Trong khi đó, lãnh đạo Công ty cổ phần Dịch vụ kỹ thuật đường cao tốc Việt Nam (VECE, do đơn vị quản lý, điều hành cao tốc TP.HCM - Long Thành - Dầu Giây) cho biết cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu có 3 dự án thành phần, lần lượt do Đồng Nai, Ban 85 và TP.HCM làm chủ đầu tư. Đoạn tuyến khai thác tạm dự kiến khoảng giữa hoặc cuối tháng 3 nhưng sẽ chưa thu phí bởi nhà trạm, hạ tầng thu phí dự kiến đến cuối năm 2026 mới xong.

Mới đây, ngày 27-2, Cục Kinh tế - Quản lý đầu tư xây dựng (Bộ Xây dựng) có văn bản yêu cầu chủ đầu tư chỉ đạo các nhà thầu, đơn vị liên quan tập trung nguồn lực khẩn trương thi công, đưa vào khai thác tuyến chính các dự án thành phần thuộc dự án cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu giai đoạn 1.

Ngoài ra, Cục Kinh tế - Quản lý đầu tư xây dựng cũng đề nghị Tổng công ty Đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam (VEC) chủ trì, phối hợp với các chủ đầu tư căn cứ tiến độ hoàn thành các dự án, xây dựng phương án tổ chức thu phí tạm phù hợp với phương án tổ chức giao thông giai đoạn khai thác tạm được phê duyệt, đảm bảo không thất thoát lãng phí.

Các đoạn khác sẽ thu khi đủ điều kiện

Cục Đường bộ cho biết từ giữa tháng 1-2026, hệ thống giao thông thông minh (ITS) và hệ thống thu phí điện tử không dừng (ETC) trên 5 đoạn cao tốc Mai Sơn - quốc lộ 45, quốc lộ 45 - Nghi Sơn, Nghi Sơn - Diễn Châu, Vĩnh Hảo - Phan Thiết, Phan Thiết - Dầu Giây đã vận hành thử nghiệm.

Sau hơn một tháng vận hành thử nghiệm, hệ thống cơ bản đáp ứng yêu cầu kỹ thuật. Dù vậy, vẫn phát sinh một số lỗi như đứt cáp quang, độ chính xác nhận diện biển số của camera chưa đồng đều hoặc lỗi kết nối thiết bị. Hiện các ban quản lý dự án và nhà thầu đang tiếp tục rà soát, tinh chỉnh để đủ điều kiện để nghiệm thu.

Ngoài 5 đoạn tuyến cao tốc đã nêu, các đoạn tuyến đường cao tốc khác do Bộ Xây dựng chủ trì đầu tư bằng vốn đầu tư công cũng sẽ được đưa vào thu phí trong thời gian tới khi hoàn thành xây dựng, hệ thống thu phí, quản lý giao thông thông minh, các hạng mục thiết yếu (khu vệ sinh, bãi đỗ xe) tại trạm dừng nghỉ.

Trong đó các dự án đường cao tốc do địa phương chủ trì đầu tư bằng ngân sách như: Biên Hòa - Vũng Tàu, đường vành đai 3 TP.HCM, Châu Đốc - Sóc Trăng - Cần Thơ... cũng sẽ thu khi đủ các điều kiện như trên.