Cần tăng cường các giải pháp bảo vệ sở hữu trí tuệ trước làn sóng vi phạm số

Dù đạt nhiều tiến bộ về pháp lý và thực thi, Việt Nam vẫn đang phải đối mặt với nhiều thách thức lớn khi vi phạm sở hữu trí tuệ ngày càng tinh vi, đặc biệt trên môi trường số. Thực tiễn này đòi hỏi cần có giải pháp đồng bộ từ chính sách đến doanh nghiệp để ngăn chặn vi phạm.

Hệ thống sở hữu trí tuệ tại Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển mình rõ nét, với nhiều cải cách cả về pháp lý, thực thi và nhận thức xã hội. Tuy nhiên, trước áp lực hội nhập và sự gia tăng của các hành vi vi phạm, đặc biệt trên môi trường số, việc bảo vệ và khai thác hiệu quả tài sản trí tuệ vẫn là bài toán chưa dễ giải.

Hoàn thiện pháp lý, tăng tốc xử lý đơn

Theo đánh giá từ giới chuyên môn, Việt Nam đã đạt được nhiều bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện khung pháp lý về sở hữu trí tuệ. Điểm nhấn là Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi tháng 12/2025, có hiệu lực từ ngày 1/4/2026, với nhiều nội dung nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo, đơn giản hóa thủ tục và nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền.

Song song đó, cơ quan quản lý đã đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong tiếp nhận và xử lý đơn. Năm 2025, số lượng đơn được xử lý tăng tới 76%, trong khi số văn bằng bảo hộ được cấp tăng hơn 55%, cho thấy nỗ lực cải thiện hiệu quả xác lập quyền.

Công tác thực thi cũng được tăng cường thông qua các chiến dịch kiểm tra, xử lý hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, đặc biệt trong lĩnh vực sức khỏe và thực phẩm. Sự phối hợp liên ngành ngày càng chặt chẽ, góp phần nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền trên thực tế.

Vi phạm vẫn phổ biến, lợi ích kinh tế là nguyên nhân chính

Dù nhận thức xã hội đã được cải thiện, tình trạng vi phạm vẫn diễn ra phổ biến. Nguyên nhân sâu xa được xác định là lợi ích kinh tế từ hành vi vi phạm còn lớn, trong khi chế tài xử phạt chưa đủ sức răn đe.

Bên cạnh đó, một bộ phận người tiêu dùng vẫn chấp nhận sử dụng sản phẩm vi phạm do giá rẻ hoặc miễn phí, đặc biệt trong lĩnh vực nội dung số như phần mềm, âm nhạc, phim ảnh. Điều này vô hình trung tiếp tay cho các hành vi xâm phạm tiếp diễn.

Thách thức từ môi trường số và tính xuyên biên giới

Xu hướng vi phạm đang dịch chuyển mạnh lên môi trường số, với đặc điểm ẩn danh, phân tán và dễ xóa dấu vết. Các hành vi này không chỉ diễn ra trong nước mà còn mang tính xuyên biên giới, gây khó khăn cho công tác phát hiện và xử lý.

Dù pháp luật đã bổ sung quy định về trách nhiệm của nền tảng trung gian và các biện pháp như gỡ bỏ, vô hiệu hóa nội dung vi phạm, thực tiễn cho thấy hệ thống vẫn đang trong quá trình thích ứng. Hợp tác quốc tế trở thành yếu tố then chốt để xử lý hiệu quả các vi phạm dạng này.

Tranh chấp phức tạp, khó xử lý dứt điểm

Trong thực tiễn, các tranh chấp liên quan đến bao bì sản phẩm và cạnh tranh không lành mạnh nổi lên như một dạng vi phạm phổ biến. Các hành vi sao chép bao bì, sử dụng dấu hiệu tương tự nhằm gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng diễn ra ngày càng tinh vi.

Việc xử lý các vụ việc này thường kéo dài do yêu cầu chứng cứ cao, từ việc chứng minh mức độ sử dụng rộng rãi đến khả năng gây nhầm lẫn. Điều này khiến cơ quan thực thi đôi khi thận trọng, ảnh hưởng đến hiệu quả xử lý.

Doanh nghiệp “yếu thế” trong quản trị tài sản trí tuệ

Một trong những điểm nghẽn lớn hiện nay nằm ở chính doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa. Nhiều đơn vị chưa nhận thức đầy đủ về vai trò của tài sản trí tuệ, chưa xây dựng được danh mục tài sản một cách toàn diện.

Hạn chế về tài chính cũng khiến doanh nghiệp khó theo đuổi chiến lược bảo hộ dài hạn, nhất là khi mở rộng ra thị trường quốc tế. Hệ quả là khi xảy ra vi phạm, doanh nghiệp thiếu cơ sở pháp lý để bảo vệ quyền lợi.

Cần giải pháp đồng bộ

Để nâng cao hiệu quả bảo vệ sở hữu trí tuệ, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trong đó, tiếp tục hoàn thiện pháp luật, tăng cường chế tài xử phạt để nâng cao tính răn đe là yêu cầu cấp thiết.

Song song, cần đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng và doanh nghiệp, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng và quản trị tài sản trí tuệ một cách bài bản. Việc tăng cường hợp tác quốc tế, đặc biệt trong xử lý vi phạm trên môi trường số, cũng đóng vai trò quan trọng.

Trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh mẽ, sở hữu trí tuệ không chỉ là công cụ bảo vệ quyền lợi, mà còn là nền tảng tạo dựng lợi thế cạnh tranh bền vững. Việt Nam đang tiến gần hơn tới các chuẩn mực quốc tế, nhưng để theo kịp và vượt lên, vẫn cần những bước đi quyết liệt và dài hạn.