Doanh nghiệp nông nghiệp và áp lực trước biến động giá năng lượng

Biến động giá năng lượng, đặc biệt là giá xăng dầu tăng cao, đang gây áp lực nặng nề lên các doanh nghiệp nông nghiệp.

Chi phí sản xuất nông nghiệp trong nước có thể tăng lên

Những biến động địa chính trị phức tạp và xung đột quân sự leo thang tại khu vực Trung Đông đang tạo ra cú sốc năng lượng toàn cầu, trực tiếp ảnh hưởng đến nền kinh tế Việt Nam. Thị trường xăng dầu trong nước vừa chứng kiến những diễn biến lịch sử khi chỉ trong chưa đầy một tuần đầu tháng, giá bán lẻ đã phải điều chỉnh tới năm lần liên tiếp. Mức tăng kỷ lục đã đẩy giá xăng RON 95 vượt mốc 27.000 đồng, trong khi dầu diesel cũng lập kỷ lục về giá kể từ năm 2022.

Tại cuộc họp đánh giá tác động của xung đột Trung Đông đối với sản xuất nông nghiệp Việt Nam và thảo luận các kịch bản tăng trưởng của ngành trong năm 2026, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp cho rằng, xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang khu vực Trung Đông chiếm tỷ trọng không lớn nên tác động trực tiếp không đáng kể.

Tuy nhiên, các yếu tố liên quan đến nhập khẩu như nguyên liệu thức ăn chăn nuôi, vật tư sản xuất và các tuyến vận tải đi qua khu vực Trung Đông cần được phân tích kỹ hơn. Nếu giá dầu và chi phí vận tải quốc tế tiếp tục biến động mạnh, chi phí sản xuất nông nghiệp trong nước có thể tăng lên, từ đó ảnh hưởng đến hiệu quả của nhiều ngành hàng.

Theo Bộ trưởng Trần Đức Thắng, tác động trực tiếp có thể không lớn, nhưng những tác động gián tiếp như biến động nguồn cung xăng dầu, chi phí vận tải quốc tế và logistics có thể ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động sản xuất và thương mại nông sản.

Vì vậy, bên cạnh các giải pháp trước mắt, Bộ trưởng cho rằng cần nghiên cứu các chính sách dài hạn nhằm bảo đảm sự phát triển bền vững của ngành. Trong đó, cần thúc đẩy các mô hình sản xuất hiệu quả, phát triển kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp và tiếp tục nhân rộng các chương trình sản xuất quy mô lớn.

Cũng theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, biến động giá dầu thế giới đang kéo theo chi phí đầu vào của sản xuất nông nghiệp tăng lên. Giá năng lượng, vận tải và vật tư sản xuất có xu hướng tăng, trong đó giá phân bón urê hiện dao động khoảng 540 – 545 USD/tấn, mức cao nhất kể từ năm 2025. Theo đánh giá sơ bộ, chi phí sản xuất nông nghiệp có thể tăng khoảng 3 – 5% do tác động của giá vật tư đầu vào.

Không chỉ chi phí sản xuất, chi phí logistics cũng có xu hướng tăng mạnh khi cước vận tải biển có thể tăng từ 25 – 35%. Đồng thời, thời gian vận chuyển dự kiến kéo dài thêm từ 7 – 14 ngày do nhiều tuyến vận tải phải thay đổi hành trình để tránh khu vực xung đột. Những yếu tố này có thể ảnh hưởng đến sức cạnh tranh của một số mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam như gỗ, thủy sản và nông sản chế biến.

Áp lực của doanh nghiệp nông nghiệp

Cú sốc nhiên liệu đã ngay lập tức kích hoạt chuỗi hiệu ứng domino, đẩy hàng loạt doanh nghiệp nông nghiệp vào thế bế tắc khi chi phí vận tải và vật tư đầu vào đồng loạt bão giá.

Sức ép thể hiện rõ nhất ở mảng vật tư nông nghiệp, nơi chi phí vận hành gắn liền mật thiết với giá dầu. Ông Vũ Đình Tuấn, đại diện Công ty Cổ phần Phân bón Dầu khí Cà Mau phải thốt lên rằng cứ mỗi mười đô la Mỹ giá dầu tăng thêm, chi phí của doanh nghiệp lại đội lên khoảng 525 tỷ đồng. Kèm theo đó, cước logistics quốc tế tăng 20-30% và nội địa tăng 15-20% đang bào mòn mạnh mẽ biên độ lợi nhuận. Tương tự, ông Vũ Khánh Thiện (Tổng công ty Phân bón và Hóa chất Dầu khí) cho biết giá phân bón trong nước đã nhích lên khoảng 20%. Các nhà sản xuất hiện đang phải gồng mình kìm giá bán để chia sẻ gánh nặng, bởi nếu tăng đúng theo biên độ thế giới, người nông dân gần như sẽ trắng tay.

Sức ép này cũng đang bủa vây ngành chăn nuôi khi ông Lã Văn Kính, Phó Chủ tịch Hiệp hội Thức ăn chăn nuôi Việt Nam ngậm ngùi chia sẻ rằng cước vận tải ép giá cám tăng lên, nhưng giá bán heo và gà thương phẩm lại đang rớt từ 1-2.000 đồng/kg.

Tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, cơn bão giá nhiên liệu đang tạo ra khung cảnh vô cùng căng thẳng ngay giữa vụ thu hoạch lúa đông xuân rộ nhất. Theo ông Nguyễn Văn Nghiễm, Tổng thư ký Hiệp hội Lương thực Việt Nam, nhiều địa phương vùng sâu vùng xa như Kiên Giang đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt cục bộ dầu diesel cung cấp cho máy gặt đập liên hợp và ghe tàu vận chuyển. Chi phí logistics đường thủy vọt lên đã trực tiếp cộng thêm ba mươi đồng vào giá thành mỗi kg lúa. Đáng lo ngại hơn, do thiếu hụt phương tiện vận chuyển và nhiên liệu, lúa tươi thu hoạch xong không kịp đưa về hệ thống sấy khiến chất lượng sụt giảm nghiêm trọng. Hệ quả là giá lúa nguyên liệu bị ép giảm 8-10%, chỉ còn dao động ở mức 5.600-5.800 đồng/kg. Ở mảng xuất khẩu, cước vận chuyển gạo sang thị trường Trung Đông đã vọt lên gấp ba đến bốn lần, khiến các doanh nghiệp xuất khẩu ngộp thở.

Tình cảnh chật vật cũng bao trùm lên lĩnh vực xuất khẩu thủy sản và hệ thống bán lẻ. Bà Trần Thị Quế Phương, đại diện Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam cho biết việc tàu hàng phải đi vòng để tránh điểm nóng xung đột khiến thời gian giao hàng sang Mỹ và châu Âu kéo dài thêm từ mười đến mười bốn ngày.

Cước vận tải biển tăng từ 2-4.000 USD/container buộc nhiều doanh nghiệp thủy sản phải thu hẹp quy mô, chuyển sang các hợp đồng ngắn hạn để tránh rủi ro đứt gãy. Ở đầu ra nội địa, các hệ thống phân phối đang nỗ lực tối đa để trở thành đê chắn sóng cho người tiêu dùng.

Bà Trần Thị Bích Vân, Giám đốc Truyền thông Central Retail Việt Nam cho biết chi phí vận chuyển tăng 20% đã đẩy tổng chi phí vận hành của hệ thống lên hơn 15%. Phía siêu thị AEON cũng ghi nhận nhóm rau củ quả tươi sống đối diện mức biến động giá lên tới 90% do khâu vận chuyển gặp khó, trong khi chi phí bao bì nhựa tăng 30%. Mặc dù vậy, các nhà bán lẻ vẫn đang nỗ lực đàm phán với nhà cung cấp, tối ưu hóa kho bãi để duy trì mặt bằng giá ổn định trong khoảng ba tuần tới, hy vọng cùng nhau vượt qua giai đoạn bão giá đầy khốc liệt này.

Hiện nay, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang tập trung vào hai nhóm giải pháp trọng tâm để hạn chế những tác động do giá năng lượng, bao gồm:

Về ngắn hạn: Ngay lập tức thiết lập đường dây nóng xử lý sự cố. Tổ chức các chuỗi làm việc chặt chẽ giữa hiệp hội ngành hàng và hệ thống bán lẻ. Bộ trưởng nhấn mạnh thông điệp về sự sẻ chia: "Khi người dân gặp khó khăn vì chi phí đầu vào tăng, các doanh nghiệp chế biến và phân phối cần chia sẻ lợi nhuận, tuyệt đối không tăng giá bất hợp lý để bảo vệ chu kỳ tái sản xuất của bà con".

Về dài hạn: Ngành nông nghiệp cần những chính sách "căn cơ" hơn. Đó là việc bảo đảm mức lợi nhuận tối thiểu cho người sản xuất để họ yên tâm gắn bó với ruộng đồng; là việc thúc đẩy mạnh mẽ kinh tế tuần hoàn để giảm phụ thuộc vào vật tư nhập khẩu; và nhân rộng các mô hình mẫu như Đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao.

Về phía doanh nghiệp, các chuyên gia kinh tế cho rằng đây cũng là một cơ hội trong nghịch cảnh để doanh nghiệp tái cấu trúc, tái cơ cấu và chuyển đổi xanh, bền vững. Trong đó cần giảm các chi phí năng lượng hóa thạch và chuyển đổi sang năng lượng sạch để đề phòng các rủi ro trong tương lai. Ngoài ra, chuỗi cung ứng và chế biến cũng cần được phát triển theo hướng kinh tế tuần hoàn. Các hiệp hội, ngành nghề cũng cần có sự liên kết để hỗ trợ nhau khi cần thiết.

Nhìn từ cú sốc giá dầu Trung Đông, nông nghiệp Việt Nam một lần nữa đứng trước yêu cầu cấp bách về việc giảm phụ thuộc vào năng lượng hóa thạch và vật tư nhập khẩu. Việc thúc đẩy nông nghiệp tuần hoàn, tận dụng phế phụ phẩm làm năng lượng tái tạo và phân bón hữu cơ tại chỗ không còn là xu hướng khuyến khích, mà phải là chiến lược tự vệ bắt buộc. Chỉ khi bảo vệ được biên lợi nhuận cho người nông dân và doanh nghiệp xuất khẩu trước cơn lốc giá năng lượng, chúng ta mới có thể duy trì được vị thế "trụ đỡ" của nền kinh tế trong mọi kịch bản khủng hoảng.