Giảm gánh nặng chi phí cho người bán trên sàn thương mại điện tử
Theo VCCI, trong dự thảo Đề án tổng mức phí bắt buộc và phí dịch vụ chương trình trên 4 sàn thương mại điện tử lớn hiện dao động từ 25,5% đến 34,3% giá trị đơn hàng. Mức khấu trừ này tạo áp lực đáng kể lên biên lợi nhuận, nhất là đối với doanh nghiệp nhỏ, hộ kinh doanh và những nhà bán hàng có quy mô vốn hạn chế.
Minh bạch phí sàn, giảm thủ tục dữ liệu cho nhà bán hàng
Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) mới đây đã có văn bản gửi Bộ Công Thương góp ý dự thảo hồ sơ Đề án phát triển hệ sinh thái thương mại điện tử Việt Nam đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045.
VCCI đánh giá dự thảo đã thể hiện tư duy tiếp cận hiện đại khi xác lập mô hình hệ sinh thái mở, kết nối đa chiều. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thể chế, tiêu chuẩn kết nối và công cụ dùng chung, thay vì làm thay thị trường hoặc tạo ra một nền tảng độc quyền điều phối.
Tuy nhiên, theo VCCI, để Đề án đi vào thực chất, cần làm rõ nguyên tắc phân bổ nguồn lực, cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp và tiêu chí đánh giá kết quả. Đây cũng là những vấn đề quyết định hiệu quả sử dụng ngân sách và khả năng hình thành các nền tảng thương mại điện tử đủ sức cạnh tranh.
VCCI cho biết, dự thảo Đề án đặt mục tiêu đến năm 2030 hình thành từ 1 đến 2 nền tảng, đến năm 2035 hình thành từ 2 đến 3 nền tảng thương mại điện tử đủ mạnh, có sức cạnh tranh trên thị trường nội địa do doanh nghiệp Việt Nam sở hữu, vận hành.
Đây là định hướng có ý nghĩa chiến lược trong bối cảnh thị trường nội địa đang có mức độ tập trung rất cao vào các nền tảng nước ngoài. Năm 2025, hai nền tảng Shopee và TikTok Shop chiếm tới 97,61% tổng doanh số của nhóm bốn sàn lớn, trong khi nền tảng Tiki chỉ chiếm 0,04% và đã có 17 sàn thương mại điện tử trong nước phải chấm dứt hoặc thu hẹp hoạt động giai đoạn 2025-2026.
Mặc dù vậy, Dự thảo hiện chưa xác lập các nguyên tắc và tiêu chí định lượng cụ thể để nhận diện thế nào là “nền tảng thương mại điện tử Việt Nam” và thế nào là “đủ mạnh”. Trong thực tiễn đầu tư, nếu chỉ căn cứ vào nơi đăng ký pháp nhân tại Việt Nam hoặc quy mô giá trị giao dịch (GMV) ngắn hạn, chính sách hỗ trợ rất dễ phát sinh rủi ro bị trục lợi thông qua cấu trúc sở hữu chéo của nhà đầu tư nước ngoài, hoặc lặp lại tình trạng doanh nghiệp sử dụng nguồn lực hỗ trợ để khuyến mãi thu hút người dùng ngắn hạn nhưng không có khả năng tự cân đối dòng tiền và phải rút lui khỏi thị trường ngay khi kết thúc chương trình hỗ trợ.
VCCI kiến nghị, cần phải minh bạch phí sàn thương mại điện tử
Do đó, VCCI đề nghị việc xác định nền tảng thương mại điện tử Việt Nam phải căn cứ đồng thời vào nơi đăng ký pháp nhân, quyền sở hữu và quyền biểu quyết chi phối thực chất của nhà đầu tư Việt Nam, cũng như năng lực làm chủ công nghệ cốt lõi và hạ tầng dữ liệu tại Việt Nam.
VCCI cũng kiến nghị Bộ Công Thương ban hành trong năm 2027 bộ tiêu chí định lượng để công nhận nền tảng đủ mạnh. Theo đó, các tiêu chí cần bao gồm quy mô giao dịch thành công và tỷ lệ người dùng quay lại; năng lực tự chủ công nghệ, kết nối giao thức mở; khả năng tự duy trì dòng tiền; chất lượng giao hàng, xử lý khiếu nại và năng lực quản trị chuỗi cung ứng.
Về nguồn lực triển khai, VCCI đề xuất ngân sách trung ương và địa phương chỉ tập trung cho thể chế, hạ tầng dữ liệu, tiêu chuẩn kết nối và các công cụ hỗ trợ dùng chung; không sử dụng ngân sách để đầu tư xây dựng mới hoặc vận hành các sàn thương mại điện tử thuộc sở hữu của cơ quan nhà nước tại địa phương.
Theo VCCI, việc sử dụng ngân sách để xây dựng các sàn thương mại điện tử cấp tỉnh có thể dẫn đến phân mảnh thị trường, thiếu người mua và người bán, gây lãng phí nguồn lực, không phù hợp với định hướng xây dựng hệ sinh thái mở và thúc đẩy cạnh tranh theo cơ chế thị trường.
Về hài hòa giữa yêu cầu công khai, minh bạch phí và điều kiện dịch vụ với quyền tự chủ kinh doanh của nền tảng, dự thảo Đề án giao nhiệm vụ nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế công khai, minh bạch phí, điều kiện cung cấp dịch vụ, phương thức tính phí, việc thay đổi phí và hoàn thiện pháp luật về cạnh tranh trong kinh doanh trên nền tảng số.
Theo số liệu trong dự thảo Đề án, tổng mức phí bắt buộc và phí dịch vụ chương trình trên 4 sàn thương mại điện tử lớn hiện dao động từ 25,5% đến 34,3% giá trị đơn hàng. Mức khấu trừ này tạo áp lực đáng kể lên biên lợi nhuận, nhất là đối với doanh nghiệp nhỏ, hộ kinh doanh và những nhà bán hàng có quy mô vốn hạn chế.
Trước thực tế đó, VCCI kiến nghị các nền tảng công khai đầy đủ cấu trúc phí, đồng thời cung cấp công cụ tự động tính tổng mức khấu trừ dự kiến trên từng đơn hàng trước khi người bán xác nhận tham gia chương trình. Khi thay đổi biểu phí, các sàn cần thông báo trước từ 15 đến 30 ngày để nhà bán hàng chủ động điều chỉnh kế hoạch kinh doanh.
VCCI cũng đề nghị hoàn thiện pháp luật cạnh tranh trên nền tảng số, tập trung kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường như tự ưu tiên hàng hóa của nền tảng, ép buộc người bán sử dụng độc quyền dịch vụ logistics hoặc thanh toán chỉ định, dựng rào cản khiến người bán không thể chuyển dữ liệu lịch sử kinh doanh, đánh giá gian hàng sang nền tảng khác.
Đối với doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã và hộ kinh doanh, VCCI kiến nghị xây dựng nền tảng cấp mã truy xuất nguồn gốc và bộ công cụ tạo hồ sơ sản phẩm số hóa dùng chung miễn phí, tích hợp với cơ sở dữ liệu sản phẩm OCOP. Tiêu chuẩn dữ liệu hàng hóa cần được áp dụng theo lộ trình phân tầng rủi ro, ưu tiên thực phẩm chế biến, sản phẩm bảo vệ sức khỏe và hàng hóa xuất khẩu trực tuyến, tránh tạo thêm chi phí tuân thủ không cần thiết.
Gỡ khó cho doanh nghiệp xuất khẩu trực tuyến
VCCI đề nghị việc chia sẻ dữ liệu giữa các doanh nghiệp được thực hiện trên cơ sở tự nguyện, thông qua giao thức kỹ thuật chuẩn hóa, bảo đảm sự đồng thuận hợp pháp của chủ thể dữ liệu và cơ chế khử định danh phù hợp, tuân thủ Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025.
Đồng thời, cần thiết lập Cổng kết nối dữ liệu một cửa quốc gia về thương mại điện tử theo nguyên tắc doanh nghiệp khai báo, kết nối một lần, các cơ quan quản lý nhà nước chia sẻ và sử dụng nhiều lần. Cách làm này sẽ giảm tình trạng doanh nghiệp phải cung cấp cùng một thông tin cho nhiều đầu mối, tiết kiệm chi phí công nghệ và nhân sự đối soát.
Gỡ khó cho doanh nghiệp xuất khẩu trực tuyến
Với thương mại điện tử xuyên biên giới, VCCI cho biết, trong bối cảnh công nghệ trí tuệ nhân tạo, tác nhân giao dịch tự động, hợp đồng thông minh bảo đảm thanh toán và phương tiện giao nhận tự hành đang biến đổi theo từng tháng, khung thời gian nghiên cứu từ năm 2027 đến năm 2030 mới hoàn thành cơ chế thử nghiệm là chưa theo kịp nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp công nghệ số.
Bên cạnh đó, đối với hoạt động thương mại điện tử xuyên biên giới, các doanh nghiệp sản xuất Việt Nam khi xuất khẩu trực tuyến theo mô hình bán lẻ đến tay người tiêu dùng nước ngoài (B2C) đang gặp vướng mắc lớn về thủ tục thông quan cho các lô hàng gồm nhiều đơn hàng nhỏ lẻ, khó khăn trong việc chứng minh hồ sơ để được khấu trừ, hoàn thuế giá trị gia tăng và chịu chi phí thuế hai lần khi hàng hóa bị người mua nước ngoài hủy đơn, hoàn trả về Việt Nam.
VCCI kiến nghị nghiên cứu cơ chế thông quan chuyên biệt tại các khu vực thí điểm, cho phép khai hải quan điện tử gộp định kỳ, tự động hóa quy trình hoàn thuế trên cơ sở dữ liệu đơn hàng và miễn thuế nhập khẩu tái nhập đối với hàng xuất khẩu trực tuyến bị trả lại trong thời hạn quy định.
