Siết chặt bảo hộ bản quyền, tạo động lực phát triển công nghiệp văn hóa

16:35, 16/11/2026

Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đặt vấn đề bảo đảm quyền sở hữu trí tuệ ở vị trí quan trọng, hướng tới bảo vệ chủ thể sáng tạo, minh bạch hóa giao dịch và thúc đẩy khai thác hiệu quả tài sản trí tuệ.

Trong bối cảnh công nghiệp văn hóa ngày càng được xác định là một động lực tăng trưởng mới, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là điều kiện quan trọng để hình thành thị trường sáng tạo chuyên nghiệp, minh bạch và có sức cạnh tranh. Việc đưa các quy định về quản lý, khai thác và định giá tài sản trí tuệ vào Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa được kỳ vọng sẽ góp phần khắc phục những bất cập trong bảo hộ bản quyền, tạo nền tảng cho các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam phát triển bền vững.

phat-trien-cong-nghiep-van-hoa-17249334017501927781874-17634580011111319730450

Hoàn thiện hành lang pháp lý, bảo vệ chủ thể sáng tạo

Một trong những vấn đề trọng tâm được đặt ra trong Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa là bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể trực tiếp tạo ra giá trị văn hóa. Từ tác giả, nghệ sĩ, nhà thiết kế đến các tổ chức, cá nhân tham gia sản xuất và khai thác sản phẩm văn hóa, việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ có ý nghĩa quyết định đối với khả năng duy trì hoạt động sáng tạo và phát triển thị trường.

Thực tế, khi các sản phẩm âm nhạc, điện ảnh, mỹ thuật, thiết kế, trò chơi điện tử và nội dung số ngày càng được thương mại hóa, tài sản trí tuệ không đơn thuần là kết quả lao động sáng tạo mà còn trở thành nguồn lực kinh tế có khả năng tạo ra giá trị gia tăng. Tuy nhiên, tình trạng sử dụng tác phẩm không được phép, khai thác thương mại thiếu minh bạch và xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan vẫn đặt ra nhiều thách thức đối với các chủ thể sáng tạo.

Việc không bảo đảm quyền lợi của người sáng tạo có thể làm suy giảm động lực đầu tư, hạn chế khả năng tái đầu tư cho các sản phẩm mới, đồng thời tạo ra môi trường cạnh tranh thiếu bình đẳng giữa những chủ thể tuân thủ pháp luật và những đơn vị khai thác tài sản trí tuệ trái phép.

Trước yêu cầu đó, Dự thảo Luật đã dành Chương III để quy định về tài sản trí tuệ trong các ngành công nghiệp văn hóa. Các nội dung được thiết kế theo hướng tăng cường khả năng nhận diện, quản lý, sử dụng và khai thác tài sản trí tuệ, đồng thời hỗ trợ các chủ thể sáng tạo tiếp cận những công cụ cần thiết để bảo vệ thành quả lao động của mình.

Cụ thể, Điều 13 quy định về mã định danh tài sản trí tuệ; Điều 14 đề cập hồ sơ tài sản trí tuệ; Điều 15 quy định việc sử dụng tài sản trí tuệ; Điều 16 đề cập chính sách hỗ trợ quản lý quá trình sáng tạo, đăng ký quyền sở hữu trí tuệ và lập hồ sơ tài sản trí tuệ; Điều 17 quy định hỗ trợ nâng cao năng lực định giá tài sản trí tuệ.

Những quy định này cho thấy định hướng không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ sau khi phát sinh hành vi xâm phạm mà còn chú trọng hỗ trợ chủ thể sáng tạo quản lý tài sản ngay từ quá trình hình thành, xác lập quyền và đưa sản phẩm ra thị trường.

Đặc biệt, việc xây dựng mã định danh và hồ sơ tài sản trí tuệ có thể tạo cơ sở thuận lợi hơn cho việc nhận diện chủ thể quyền, theo dõi quá trình khai thác và thực hiện các giao dịch thương mại. Khi thông tin về tài sản trí tuệ được quản lý có hệ thống, các hoạt động chuyển nhượng, chuyển giao, cấp phép sử dụng và định giá cũng có điều kiện trở nên minh bạch hơn.

Tuy nhiên, một yêu cầu quan trọng là các quy định mới cần được thiết kế thống nhất với pháp luật về sở hữu trí tuệ hiện hành. Việc ứng dụng nền tảng số để quản lý dữ liệu, chuẩn bị hồ sơ và kết nối thông tin cần được xác định là công cụ hỗ trợ, không thay thế cơ chế xác lập quyền sở hữu trí tuệ theo pháp luật cũng như các cơ chế giải quyết tranh chấp có thẩm quyền.

Đồng thời, cần làm rõ thời điểm xác lập quyền, trách nhiệm của các bên và cơ chế xử lý khi phát sinh tranh chấp, tránh tạo ra những cách hiểu khác nhau về giá trị pháp lý của dữ liệu được ghi nhận trên nền tảng số.

congnghiepvh-17822911550291743566004

Minh bạch hóa khai thác tài sản trí tuệ, thúc đẩy thị trường sáng tạo

Một điểm đáng chú ý trong định hướng xây dựng Dự thảo Luật là gắn bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ với hoạt động khai thác và thương mại hóa tài sản trí tuệ. Đây là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với các ngành công nghiệp văn hóa, bởi giá trị của một tác phẩm không chỉ nằm ở quá trình sáng tạo ban đầu mà còn được hình thành thông qua các hoạt động sử dụng, phân phối và khai thác trên thị trường.

Trong lĩnh vực âm nhạc, điện ảnh, xuất bản, quảng cáo hay nội dung số, một tác phẩm có thể được khai thác dưới nhiều hình thức và thông qua nhiều chủ thể khác nhau. Nếu quyền của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả, người biểu diễn và chủ sở hữu quyền liên quan không được xác định rõ ràng, các giao dịch thương mại dễ phát sinh tranh chấp, ảnh hưởng đến quyền lợi của các bên.

Do đó, việc hoàn thiện quy định về tài sản trí tuệ cần hướng tới thiết lập cơ chế minh bạch trong xác định chủ thể quyền, phạm vi sử dụng, trách nhiệm thanh toán và phân chia lợi ích từ hoạt động khai thác thương mại. Đây cũng là cơ sở để hình thành các giao dịch có giá trị, tạo điều kiện cho doanh nghiệp văn hóa tiếp cận nguồn vốn và thu hút đầu tư.

Bên cạnh đó, hỗ trợ nâng cao năng lực định giá tài sản trí tuệ tại Điều 17 có ý nghĩa thiết thực trong việc thúc đẩy quá trình thương mại hóa các sản phẩm văn hóa. Khi tài sản trí tuệ được nhận diện và định giá phù hợp, các chủ thể có thể sử dụng kết quả sáng tạo như một nguồn lực trong hoạt động kinh doanh, hợp tác đầu tư và phát triển sản phẩm mới.

Tuy nhiên, để các quy định thực sự phát huy hiệu quả, vai trò của Nhà nước cần được xác định rõ theo hướng xây dựng chuẩn mực, hoàn thiện cơ chế quản lý và bảo vệ lợi ích công, đồng thời tạo không gian cho doanh nghiệp, tổ chức nghề nghiệp và cộng đồng sáng tạo tham gia phát triển thị trường.

Song song với chính sách hỗ trợ, các chủ thể sáng tạo và doanh nghiệp cũng cần nâng cao trách nhiệm tự bảo vệ tài sản trí tuệ, chủ động thực hiện các thủ tục cần thiết và tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ của tổ chức, cá nhân khác. Bảo hộ bản quyền chỉ có thể phát huy hiệu quả khi trở thành trách nhiệm chung của toàn bộ hệ sinh thái công nghiệp văn hóa.

cong-nghiep-van-hoa-17677479831641790383673

Bản quyền là nền tảng cho mục tiêu tăng trưởng công nghiệp văn hóa

Các quy định về tài sản trí tuệ trong Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa cần được triển khai đồng bộ với Luật Sở hữu trí tuệ và các văn bản hướng dẫn thi hành. Đây là điều kiện để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, tránh chồng chéo trong quản lý và tạo thuận lợi cho các chủ thể thực hiện quyền.

Luật Sở hữu trí tuệ đã xác định nhiều chính sách quan trọng nhằm hoàn thiện cơ chế bảo hộ, trong đó có việc làm rõ quyền của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả, người biểu diễn và chủ sở hữu quyền liên quan trong các trường hợp chuyển nhượng, chuyển giao; tạo thuận lợi cho thủ tục đăng ký quyền tác giả, quyền liên quan và xác lập quyền sở hữu công nghiệp; bảo đảm mức độ bảo hộ thỏa đáng, cân bằng; tăng cường hoạt động hỗ trợ và nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Đồng thời, việc bảo đảm thực thi đầy đủ các cam kết quốc tế của Việt Nam về sở hữu trí tuệ cũng có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh sản phẩm văn hóa ngày càng được phân phối xuyên biên giới thông qua các nền tảng số. Một hệ thống bảo hộ quyền hiệu quả không chỉ bảo vệ chủ thể sáng tạo trong nước mà còn góp phần củng cố niềm tin của nhà đầu tư, đối tác quốc tế đối với môi trường kinh doanh tại Việt Nam.

Đặc biệt, trong môi trường số, việc kiểm soát và xử lý hành vi xâm phạm bản quyền cần được chú trọng hơn. Khả năng sao chép, phân phối và khai thác trái phép nội dung trên internet khiến tác phẩm có thể bị sử dụng ngoài phạm vi cho phép, gây thiệt hại cho chủ thể quyền và ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh hợp pháp.

Vì vậy, bên cạnh việc hoàn thiện quy định về xác lập và quản lý tài sản trí tuệ, cần chú trọng cơ chế giám sát, phát hiện và xử lý vi phạm; nâng cao trách nhiệm của các tổ chức, doanh nghiệp tham gia cung cấp dịch vụ và khai thác nội dung; đồng thời tăng cường nhận thức về tôn trọng bản quyền trong cộng đồng.

Những định hướng này có mối liên hệ trực tiếp với mục tiêu phát triển công nghiệp văn hóa được đặt ra tại Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Nghị quyết xác định mục tiêu các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP vào năm 2030 và hướng tới 9% GDP vào năm 2045.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, Việt Nam không chỉ cần gia tăng số lượng sản phẩm văn hóa mà còn phải xây dựng được một thị trường có khả năng bảo vệ, định giá và khai thác hiệu quả những giá trị sáng tạo. Trong đó, bản quyền chính là nền tảng để bảo đảm lợi ích kinh tế được phân chia hợp lý, khuyến khích đầu tư và duy trì hoạt động sáng tạo lâu dài.

Việc siết chặt và hoàn thiện các quy định về sở hữu trí tuệ trong Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa vì thế mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi bảo vệ quyền lợi của từng tác giả hay doanh nghiệp. Đây còn là bước đi quan trọng nhằm hình thành môi trường sáng tạo có kỷ cương, thúc đẩy thương mại hóa tài sản trí tuệ, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp văn hóa và đưa các sản phẩm mang bản sắc Việt Nam tiếp cận sâu rộng hơn với thị trường trong nước và quốc tế.