Gian lận thương mại trên không gian mạng: Thách thức và giải pháp ngăn chặn

Bên cạnh những lợi ích to lớn, sự phát triển nhanh chóng của thương mại điện tử cũng đặt ra nhiều thách thức nghiêm trọng, đặc biệt là tình trạng gian lận thương mại, buôn lậu, hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng trên không gian mạng.

Các hành vi vi phạm ngày càng đa dạng

Tại Diễn đàn “Gian lận thương mại trên không gian mạng: Thách thức và giải pháp ngăn chặn” diễn ra chiều 22/1, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) Võ Tân Thành cho biết, trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra sâu rộng trên phạm vi toàn cầu, thương mại điện tử và các hoạt động kinh doanh trên không gian mạng đã trở thành một động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế, mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường cho doanh nghiệp và mang lại nhiều tiện ích cho người tiêu dùng.

Đến năm 2025, thương mại điện tử không còn là một kênh bổ trợ, mà đã trở thành một cấu phần quan trọng trong cấu trúc kinh tế thế giới và khu vực, gắn chặt với sự phát triển của kinh tế số, kinh tế nền tảng và đổi mới sáng tạo. Khu vực Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam, tiếp tục được đánh giá là một trong những điểm sáng năng động nhất, với tốc độ tăng trưởng cao và tiềm năng rất lớn.

Theo Phó Chủ tịch VCCI Võ Tân Thành, tại Việt Nam, thương mại điện tử duy trì đà tăng trưởng hai con số trong nhiều năm liên tiếp, ngày càng khẳng định vai trò trong hệ thống phân phối, tiêu dùng và phát triển doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa. Thực tiễn đó cho thấy thương mại điện tử đã và đang góp phần mở rộng không gian phát triển, nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Tuy nhiên, ông cũng cho rằng, bên cạnh những lợi ích to lớn, sự phát triển nhanh chóng của thương mại điện tử cũng đặt ra nhiều thách thức nghiêm trọng, đặc biệt là tình trạng gian lận thương mại, buôn lậu, hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng trên không gian mạng.

Lợi dụng đặc thù ẩn danh, xuyên biên giới, khó kiểm soát của môi trường số, một bộ phận tổ chức, cá nhân đã cố tình lách luật, gian dối để kinh doanh hàng hóa không rõ nguồn gốc xuất xứ, vi phạm sở hữu trí tuệ, quảng cáo sai sự thật, trốn thuế, gây thiệt hại cho người tiêu dùng và các doanh nghiệp làm ăn chân chính.

Đáng lo ngại hơn, nhiều mặt hàng ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người dân như thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, thuốc chữa bệnh… cũng bị làm giả, làm nhái với thủ đoạn ngày càng tinh vi. Đây không chỉ là vấn đề kinh tế, mà còn là vấn đề xã hội, tác động trực tiếp đến niềm tin thị trường và sự phát triển bền vững của thương mại điện tử.

Theo đánh giá của Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, thời gian gần đây, tình hình buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả tiếp tục diễn biến phức tạp, với quy mô lớn hơn, phạm vi rộng hơn và tính chất tinh vi hơn, đặc biệt trên môi trường thương mại điện tử và không gian mạng.

Các hành vi vi phạm ngày càng đa dạng, từ sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, đến kinh doanh hàng không rõ nguồn gốc, không hóa đơn chứng từ, gây áp lực rất lớn cho công tác quản lý nhà nước, đồng thời làm méo mó môi trường cạnh tranh và xói mòn niềm tin của người tiêu dùng.

Bà Lê Thị Hà, Trưởng phòng Quản lý hoạt động Thương mại điện tử, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công thương), nhận định trong năm 2025, thương mại điện tử Việt Nam ghi nhận tốc độ tăng trưởng cao.

Tuy nhiên, đi kèm với sự gia tăng mạnh mẽ này là số lượng lớn các sản phẩm có dấu hiệu là hàng giả, hàng nhái hoặc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, cao hơn đáng kể so với các năm trước.

Chỉ tính riêng trên các nền tảng thương mại điện tử lớn, trong năm 2025 Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số đã yêu cầu gỡ bỏ trên 47.000 thông tin liên quan đến hàng giả, hàng nhái, hàng vi phạm quyền sở hữu trí tuệ và các dấu hiệu vi phạm khác trên môi trường trực tuyến. Để xử lý tình trạng vi phạm, Bộ Công Thương đã yêu cầu các sàn thương mại điện tử gỡ bỏ nhiều gian hàng có dấu hiệu sai phạm.

Siết chặt điều kiện đăng bán đối với các sản phẩm

Dưới góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Phương Sơn, Giám đốc Đối ngoại Công ty Amway Việt Nam, chia sẻ, với sự hỗ trợ và giúp đỡ về mặt pháp lý từ Cục Thương mại Điện tử và Kinh tế Số (Bộ Công thương), trong năm 2023, 1 sàn TMĐT rất lớn đã buộc phải gỡ 1287 link vi phạm. Trong năm 2025, Amway đã  tiếp tục có công văn chính thức đề nghị một số sàn TMĐT có tiếng gỡ tổng cộng 822 link vi phạm.

Ông Nguyễn Phương Sơn mong các cơ quan quản lý sớm có hướng dẫn cụ thể về cơ chế phối hợp và phản hồi nhanh giữa doanh nghiệp và cơ quan nhà nước. Tiếp theo là đề nghị các sàn thương mại điện tử xây dựng cơ chế loại trừ tự động dựa trên các từ khóa liên quan đến sản phẩm của chúng tôi để ngăn chặn vi phạm ngay từ đầu, tránh việc hàng hóa đã bán ra thị trường rồi mới đi xử lý. Và cuối cùng là cần có cơ chế phản hồi và xử lý nhanh chóng các báo cáo vi phạm mà không cần phải chờ đợi những quy trình hành chính quá kéo dài.

Bà Tạ Dịu Thương, Trưởng ban Pháp chế Hiệp hội Bán hàng đa cấp Việt Nam đánh giá cao quy định mới của Luật Thương mại điện tử (thông qua tháng 12/2025, áp dụng từ tháng 7/2026) về bắt buộc xác định danh tính người bán và chủ sở hữu gian hàng.

Theo bà Thương, khi danh tính được xác thực, trách nhiệm pháp lý sẽ gắn trực tiếp với từng gian hàng, chấm dứt tình trạng ẩn danh, khó truy vết. Bà cũng đề nghị các sàn thương mại điện tử siết chặt điều kiện đăng bán đối với các sản phẩm thuộc hệ thống phân phối đặc thù, yêu cầu cung cấp giấy ủy quyền hoặc xác nhận phân phối hợp pháp, qua đó ngăn chặn vi phạm ngay từ đầu.

Trong khi đó, Phạm Khánh Phong Lan, Giám đốc Sở An toàn Thực phẩm TP.HCM cho biết, thực phẩm chức năng là nhóm sản phẩm bị làm giả nhiều nhất hiện nay. Hoạt động quảng cáo trên không gian mạng phát triển nhanh, trong khi nhiều kênh quảng cáo ngoài báo chí chính thống rất khó kiểm soát, đòi hỏi phải xử lý đồng thời cả chủ sở hữu nhãn hàng, đơn vị quảng cáo và người trực tiếp quảng cáo.

Các chuyên gia nhận định, gian lận thương mại trên không gian mạng không còn là hiện tượng đơn lẻ mà đã trở thành một hệ sinh thái tinh vi, có tổ chức, gây tổn hại trực tiếp đến người tiêu dùng, doanh nghiệp chân chính và nguồn thu ngân sách. Việc hoàn thiện pháp luật, tăng cường thực thi và ứng dụng công nghệ được xem là chìa khóa để bảo vệ thị trường, uy tín quốc gia và phát triển bền vững kinh tế số.