Khi tác phẩm có danh tính số: Bước chuyển từ bảo hộ sang khai thác quyền

Trong nền kinh tế hiện đại, giá trị của tác phẩm sẽ ngày càng được quyết định bởi khả năng được định danh, được xác thực, được kết nối và được khai thác trên môi trường số. Đó là xu hướng tất yếu của nền kinh tế sáng tạo.

Trong nền kinh tế sáng tạo, giá trị của một tác phẩm không chỉ nằm ở việc được pháp luật bảo hộ, mà còn ở khả năng được nhận diện, xác thực, quản trị và khai thác trên môi trường số. Một tác phẩm, dù được bảo hộ theo quy định của pháp luật, cũng khó có thể trở thành một tài sản có giá trị kinh tế nếu thiếu một danh tính rõ ràng, thiếu một hồ sơ quyền có thể tra cứu và thiếu cơ chế kết nối với những người có nhu cầu sử dụng hợp pháp.

Đó cũng chính là khoảng trống mà nhiều năm qua thị trường bản quyền vẫn đang đối mặt. Trên thực tế, phần lớn các tranh chấp bản quyền không xuất phát từ việc quyền tác giả không tồn tại. Ngược lại, quyền tác giả đã được pháp luật ghi nhận ngay từ thời điểm tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định. Vấn đề nằm ở chỗ người sử dụng không biết tác phẩm thuộc về ai, liên hệ với ai để xin phép, bằng cách nào có thể sử dụng hợp pháp hoặc liệu tác phẩm đó có đang được khai thác bởi một chủ thể khác hay không.

Chính sự thiếu hụt về thông tin quyền, thiếu cơ chế xác thực và thiếu đầu mối cấp phép đã khiến rất nhiều tác phẩm, dù đã được pháp luật bảo hộ, vẫn chưa thể trở thành những tài sản có khả năng giao dịch và tạo ra giá trị kinh tế trong nền kinh tế sáng tạo. Đó cũng là lý do hạ tầng số L.E.C.O.C.E (Legal Engine for Copyright and Ownership of Creative Economy) được xây dựng.

“Hiểu quyền, giữ quyền” – Chủ đề thu hút đông đảo khán giả trong chương trình KỶ NGUYÊN QUYỀN do RDAS phối hợp cùng VNA và Tạp chí Sở hữu trí tuệ & Sáng tạo thực hiện.

Từ bảo hộ quyền đến quản trị quyền

Nếu trước đây, việc bảo vệ quyền tác giả chủ yếu tập trung vào việc đăng ký, lưu giữ hồ sơ hoặc xử lý các hành vi xâm phạm sau khi xảy ra, thì trong môi trường số, điều quan trọng hơn là làm thế nào để tác phẩm có thể được nhận diện, xác thực và tiếp cận hợp pháp ngay từ đầu.

LECOCE được phát triển theo tư duy đó. Thay vì chỉ tạo ra một loại giấy xác nhận, LECOCE xây dựng một hạ tầng quản trị quyền, nơi mỗi tác phẩm sau khi được công bố sẽ được hình thành một danh tính số (Digital Identity) và một Hồ sơ quyền điện tử (Electronic Rights Profile), tạo nền tảng cho việc quản trị và khai thác quyền trong suốt vòng đời của tác phẩm.

Mỗi tác phẩm sau khi được công bố trên hệ thống sẽ được cấp một LECOCE-ID – mã định danh số duy nhất của tác phẩm trên nền tảng. LECOCE-ID đóng vai trò như "mã căn cước số" của tác phẩm, liên kết toàn bộ thông tin về chủ thể quyền, lịch sử công bố, quá trình cấp phép và các dữ liệu liên quan trong suốt vòng đời khai thác. Đây chính là nền tảng để hình thành danh tính số của tác phẩm trong môi trường số.

Từ Giấy công bố đến Hồ sơ quyền điện tử

Sau khi hoàn thành việc công bố, hệ thống phát hành Giấy công bố tác phẩm và ghi nhận quyền. Bản điện tử có ký số của tài liệu này được gọi là Chứng thư điện tử, tuy nhiên, giá trị của chứng thư không nằm ở tệp PDF mà người dùng tải về. Điều quan trọng hơn nằm ở Hồ sơ quyền điện tử được hình thành phía sau.

Trên mỗi Chứng thư điện tử đều có một mã QR. Tuy nhiên, mã QR chỉ là điểm truy cập, giá trị thực sự nằm ở Hồ sơ quyền điện tử (Electronic Rights Profile) được liên kết phía sau mã QR đó.

Hồ sơ quyền điện tử lưu giữ toàn bộ dữ liệu định danh của tác phẩm, bao gồm LECOCE-ID, thông tin chủ thể quyền, trạng thái xác thực, bản xem trước của tác phẩm, lịch sử cập nhật và các chức năng hỗ trợ khai thác quyền.

Nói cách khác, Giấy công bố tác phẩm và ghi nhận quyền là tài liệu xác nhận việc công bố; Chứng thư điện tử là bản điện tử có ký số của tài liệu đó; còn Hồ sơ quyền điện tử mới là nơi quản trị toàn bộ dữ liệu của tác phẩm trên hạ tầng số LECOCE. Toàn bộ các hồ sơ này được quản lý và tra cứu thông qua LECOCE Registry, cơ sở dữ liệu tra cứu các Hồ sơ quyền điện tử của hệ thống.

Chứng thư điện tử - Giấy công bố tác phẩm và ghi nhận quyền tự động phát hành trên hệ thống ngay sau khi tác giả công bố tác phẩm trên hạ tầng số LECOCE

Công bố tác phẩm – bước khởi đầu để quyền tài sản đi vào thị trường

Việc công bố tác phẩm trên LECOCE không làm phát sinh quyền tác giả và không thay thế thủ tục đăng ký quyền tác giả theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ. Quyền tác giả vẫn được xác lập theo quy định của pháp luật kể từ thời điểm tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện dưới hình thức vật chất nhất định, LECOCE không thay đổi nguyên tắc đó.

Điều mà LECOCE thực hiện là ghi nhận, quản trị và hỗ trợ khai thác quyền trên môi trường số, từ góc độ khai thác tài sản trí tuệ, việc công bố tác phẩm mang một ý nghĩa rất khác. Đó là thời điểm tác phẩm có danh tính số, có Hồ sơ quyền điện tử, có địa chỉ tra cứu, có đầu mối xác thực và có cơ chế để kết nối với những người có nhu cầu sử dụng hợp pháp.

Có thể nói, công bố tác phẩm không làm phát sinh quyền, nhưng tạo điều kiện để các quyền tài sản đối với tác phẩm được vận hành hiệu quả trong thực tiễn.

Hướng tới một thị trường bản quyền minh bạch

Trong nhiều năm qua, các giải pháp về bản quyền thường tập trung vào việc phát hiện và xử lý hành vi xâm phạm. Đó là một phần cần thiết của quá trình bảo vệ quyền, tuy nhiên, để xây dựng một thị trường bản quyền phát triển bền vững, điều quan trọng hơn là làm cho việc tiếp cận tác phẩm hợp pháp trở nên dễ dàng hơn việc sử dụng trái phép.

Khi người sử dụng có thể nhanh chóng xác minh thông tin quyền, xác định chủ thể quyền, tiếp cận cơ chế cấp phép và thực hiện giao dịch trên cùng một hạ tầng số, chi phí giao dịch sẽ giảm xuống, tính minh bạch được nâng cao và khả năng khai thác hợp pháp các tác phẩm cũng sẽ được mở rộng.

Đó cũng là nền tảng để hình thành dòng chảy dữ liệu phục vụ việc quản trị quyền trong cả thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp, hỗ trợ việc ghi nhận lịch sử khai thác, cấp phép và phân định quyền lợi giữa các chủ thể khi các giao dịch được thực hiện hoặc ghi nhận trên hệ thống.

Quang cảnh lễ ra mắt hạ tầng số hỗ trợ doanh nghiệp tuân thủ bản quyền LECOCE tối ngày 9/7/2026 tại Trung tâm nội dung số và truyền thông VNA (TTXVN)

Từ tác phẩm được bảo hộ đến tài sản có khả năng giao dịch

Trong tương lai, giá trị của một tác phẩm sẽ không chỉ được nhìn nhận thông qua một giấy chứng nhận hay một hồ sơ lưu trữ. Giá trị của tác phẩm sẽ ngày càng được quyết định bởi khả năng được định danh, được xác thực, được kết nối và được khai thác trên môi trường số, đó là xu hướng tất yếu của nền kinh tế sáng tạo.

LECOCE được xây dựng với mục tiêu trở thành hạ tầng số phục vụ quá trình đó. Thông qua LECOCE-ID, Giấy công bố tác phẩm và ghi nhận quyền, Chứng thư điện tử, Hồ sơ quyền điện tử và LECOCE Registry, mỗi tác phẩm không chỉ được ghi nhận mà còn được hình thành một danh tính số để có thể tham gia vào hệ sinh thái quản trị và khai thác quyền một cách minh bạch, thuận tiện và hiệu quả.

LECOCE không tạo ra quyền tác giả và cũng không thay đổi bản chất của quyền tác giả theo quy định của pháp luật. Điều mà LECOCE kiến tạo là một hạ tầng số để những quyền vốn đã được pháp luật ghi nhận có thể được quản trị hiệu quả hơn, được khai thác thuận tiện hơn và từng bước trở thành những tài sản trí tuệ có khả năng lưu thông trong nền kinh tế sáng tạo.