AI và quyền sở hữu trí tuệ: Ai sẽ sở hữu bản quyền khi máy móc tạo ra tác phẩm?

Các phán quyết tại Mỹ khẳng định tác phẩm do AI tạo ra không có bản quyền nếu thiếu yếu tố con người, mở ra tranh luận lớn về quyền sở hữu trí tuệ trong kỷ nguyên sáng tạo bằng máy.

Một bức ảnh do một con khỉ chụp vào năm 2011 đã trở thành điểm khởi đầu cho một trong những tranh luận pháp lý quan trọng nhất trong thời đại trí tuệ nhân tạo. Câu hỏi cốt lõi được đặt ra là: khi máy móc tạo ra tác phẩm nghệ thuật, ai sẽ là chủ sở hữu bản quyền?

Các tòa án tại United States hiện đã đưa ra lập trường rõ ràng: những tác phẩm được tạo ra hoàn toàn bởi AI sẽ không được bảo hộ bản quyền. Quan điểm này đang tác động mạnh đến lĩnh vực âm nhạc, điện ảnh và sáng tạo nội dung số, khi các doanh nghiệp phụ thuộc vào bản quyền để thương mại hóa sản phẩm.

Nguồn gốc tranh luận từ “ảnh selfie của khỉ”

Vào năm 2011, một câu chuyện nhiếp ảnh đầy bất ngờ và hài hước đã khiến cộng đồng quốc tế không khỏi bật cười. Một nhiếp ảnh gia người Anh tên là David Slater đã đến một khu rừng nhiệt đới ở Indonesia để chụp ảnh động vật hoang dã. Trong quá trình tác nghiệp, Slater để máy ảnh của mình trên mặt đất và di chuyển ra xa một chút để chuẩn bị. Đột nhiên, một chú khỉ đen mào (macaque đen) tinh nghịch đã chạy đến, tò mò với chiếc máy ảnh.

Chú khỉ không chỉ nhìn máy ảnh mà còn nhấn nút chụp và cho ra đời một trong những bức ảnh tự sướng nổi tiếng nhất thế giới. Trong bức ảnh, chú khỉ với vẻ mặt hài hước, nhe răng cười tươi nhìn thẳng vào ống kính, tạo nên một bức chân dung vô cùng sống động và vui nhộn.

Tranh cãi toàn cầu từng bùng nổ khi nhiếp ảnh gia người Anh David Slater thiết lập máy ảnh và một con khỉ đuôi dài đã vô tình bấm máy, tạo nên bức ảnh nổi tiếng. Khi bức ảnh lan truyền rộng rãi trên internet, vấn đề bản quyền lập tức được đặt ra.

David Slater, người sở hữu chiếc máy ảnh, cho rằng mình là tác giả của bức ảnh vì đó là thiết bị của ông. Tuy nhiên, một số tổ chức, bao gồm Wikipedia, lại cho rằng vì chú khỉ tự chụp, nên nó mới là “chủ sở hữu” của bức ảnh. Vụ việc này dẫn đến một cuộc tranh luận thú vị về quyền sở hữu ảnh trong thế giới nhiếp ảnh. Quan điểm này được United States Copyright Office ủng hộ, khi cơ quan này khẳng định không cấp bản quyền cho các tác phẩm không do con người tạo ra.

Tổ chức People for the Ethical Treatment of Animals thậm chí đã khởi kiện thay mặt con khỉ nhằm đòi quyền tác giả, nhưng yêu cầu này bị bác bỏ.

Cuối cùng, sau nhiều năm tranh cãi, một thỏa thuận đã được đưa ra vào năm 2017, theo đó David Slater đồng ý chia sẻ 25% doanh thu từ bức ảnh cho các tổ chức bảo vệ động vật nhằm giúp bảo tồn môi trường sống của những chú khỉ macaque.

Từ con khỉ đến trí tuệ nhân tạo

Nhiều năm sau, tranh luận tiếp tục nóng lên với vụ việc của nhà khoa học máy tính Stephen Thaler. Ông đề nghị cấp bản quyền cho các hình ảnh do hệ thống AI mang tên DABUS tạo ra, lập luận rằng AI là “tác giả duy nhất”.

Tuy nhiên, United States Copyright Office đã từ chối yêu cầu này, nhấn mạnh rằng quyền tác giả đòi hỏi phải có đóng góp từ con người. Vụ việc được đưa lên Supreme Court of the United States nhưng không được xem xét, qua đó củng cố quan điểm rằng các tác phẩm hoàn toàn do AI tạo ra không thể được sở hữu bản quyền.

Tác động và những tranh luận tiếp theo

Phán quyết này có ảnh hưởng lớn tới ngành công nghiệp giải trí và công nghệ, nơi bản quyền là yếu tố then chốt để khai thác thương mại các sản phẩm như phim, nhạc hay sách do AI hỗ trợ tạo ra.

Nhiều chuyên gia cho rằng điều này sẽ hạn chế viễn cảnh một tương lai mà nội dung hoàn toàn do máy móc tạo ra thống trị. Thay vào đó, AI nhiều khả năng sẽ được sử dụng như một công cụ hỗ trợ sáng tạo, chứ không thay thế hoàn toàn vai trò của con người.

Trong khi đó, United Kingdom và một số quốc gia khác đã xây dựng cơ chế cho phép con người sở hữu một số sản phẩm do máy tạo ra. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của AI tạo sinh đang đặt ra yêu cầu phải xem xét lại toàn bộ khung pháp lý hiện hành.

Trong thời gian tới, các tranh chấp pháp lý nhiều khả năng sẽ tập trung vào các tác phẩm “lai”, nơi con người và AI cùng tham gia sáng tạo. Khi đó, tòa án sẽ phải xác định mức độ đóng góp của con người như thế nào là đủ để phát sinh quyền sở hữu trí tuệ.