Người thầy thầm lặng phía sau những tấm huy chương: Tri ân cố PGS.TS Nguyễn Đức Nghĩa
Có những đóng góp không bao giờ được đo bằng huy chương, nhưng lại là nền móng cho tất cả những tấm huy chương. Câu chuyện về cố PGS.TS Nguyễn Đức Nghĩa - nguyên Trưởng Bộ môn Khoa học Máy tính, nguyên Phó Chủ nhiệm Khoa Công nghệ Thông tin (nay là Trường Công nghệ Thông tin và Truyền thông), Đại học Bách khoa Hà Nội - là một câu chuyện như thế.
Chiếc cúp đặc biệt tri ân người thầy của nhiều thế hệ Tin học Việt Nam
Tháng 8 năm 2026, từ thủ đô Tashkent xa xôi của Uzbekistan, hình ảnh của thầy Nguyễn Đức Nghĩa hiện diện trang trọng trên màn hình lớn của đấu trường Olympic Tin học Quốc tế (IOI). Giữa sự chứng kiến của bạn bè năm châu, PGS.TS Đỗ Phan Thuận - Trưởng đoàn Việt Nam dự IOI 2026 đã thay mặt thầy và gia đình bước lên bục nhận chiếc cúp tri ân: Giải thưởng Cống hiến Xuất sắc (Distinguished Service Award).
Hình ảnh thầy Nguyễn Đức Nghĩa xuất hiện trang trọng trên màn hình lớn tại Lễ trao giải IOI 2026 ở Tashkent.
Đây là phần thưởng do Hội đồng Quốc tế IOI thành lập từ năm 2002, nhằm vinh danh những cá nhân đã có đóng góp bền bỉ, xuất sắc cho sự phát triển của kỳ thi qua nhiều năm. Giải thưởng này không xét theo thành tích ngắn hạn, mà đòi hỏi sự cống hiến kéo dài hàng thập kỷ, với những đóng góp mang tính nền tảng cho sự phát triển của IOI. Mỗi năm và không phải năm nào cũng xét, Hội đồng chỉ chọn tối đa 1 đến 3 người trên toàn thế giới. Những ai được vinh danh thường được xem như những "huyền thoại sống" của cuộc thi, tên tuổi được lưu lại vĩnh viễn trong lịch sử chính thức của IOI.
Năm 2026, giải thưởng được trao cho 3 người, được chọn ra trong số hàng trăm trưởng, phó đoàn các quốc gia suốt 38 năm lịch sử IOI. Cùng được vinh danh với thầy Nghĩa là Giáo sư Benjamin Burton (Australia) - người có 28 năm tham gia IOI với vai trò trưởng phó đoàn (10 năm), thành viên IC-ISC (13 năm) và Chủ tịch IOI (3 năm) và Tiến sĩ Eslam Wageed (Ai Cập) - 15 năm tham gia IOI với vai trò trưởng phó đoàn (3 năm) và thành viên Hội đồng Quốc tế (11 năm).
PGS.TS. Đỗ Phan Thuận đại diện Đoàn Việt Nam và gia đình cố PGS.TS.Nguyễn Đức Nghĩa nhận giải thưởng.
Chiếc cúp dành cho cố PGS.TS Nguyễn Đức Nghĩa cũng chính là chiếc cúp mà thí sinh vô địch IOI 2026 được nhận.
Với PGS.TS Đỗ Phan Thuận, đó là một chi tiết giàu ý nghĩa. Trong một kỳ thi mà ánh hào quang thường thuộc về những học sinh đạt thành tích cao nhất, cộng đồng IOI đã dành một chiếc cúp tương tự để vinh danh những người thầy đứng phía sau thành công của các thế hệ học trò.
Một chiếc cúp dành cho người chiến thắng trên sân thi đấu. Và một chiếc cúp dành cho người đã góp phần tạo nên những người chiến thắng.
Trí tuệ uyên bác và niềm kiêu hãnh trọn đời
Trong ký ức của gia đình và biết bao thế hệ học trò, thầy Nghĩa luôn là một người thầy đáng kính với học vấn uyên bác. Cả cuộc đời thầy là một bản trường ca cống hiến không ngừng nghỉ cho bục giảng.
Thầy nguyên là Phó Chủ nhiệm Khoa Công nghệ Thông tin (nay là Trường Công nghệ Thông tin và Truyền thông) thuộc Đại học Bách khoa Hà Nội, đồng thời là Trưởng Bộ môn Khoa học Máy tính. Bằng trí tuệ sắc sảo của mình, thầy là một trong những chuyên gia hàng đầu Việt Nam về khoa học máy tính, thuật toán, cấu trúc dữ liệu và tối ưu hóa toán học.
Những tâm huyết ấy được thầy đúc kết lại qua nhiều cuốn giáo trình kinh điển - trong đó nổi bật là Cấu trúc dữ liệu và Thuật toán, được biên soạn dựa trên chính những bài giảng thầy dùng để truyền dạy cho sinh viên ngành Công nghệ thông tin. Cuốn sách được tái bản nhiều lần và đến nay vẫn là tài liệu gối đầu giường của biết bao thế hệ sinh viên kỹ thuật, di sản của một người thầy nghiêm khắc nhưng luôn được sinh viên kính trọng, mến phục.
Thầy Nghĩa cùng Đoàn Việt Nam dự Olympic Tin học Quốc tế (IOI) lần thứ 28 tại Kazan, Nga, năm 2016.
Người thầy đứng sau những thế hệ tài năng
Với nhiều thế hệ sinh viên Công nghệ thông tin, thầy được biết đến không chỉ bởi kiến thức chuyên môn sâu rộng mà còn qua những giáo trình, công trình và những bài giảng đã góp phần đặt nền móng tri thức cho nhiều thế hệ người học.
Nhưng với cộng đồng Olympic Tin học Việt Nam, dấu ấn của thầy còn rộng hơn rất nhiều. Suốt hơn hai thập kỷ, thầy dành tâm huyết cho việc đào tạo, hỗ trợ và đồng hành cùng các thế hệ học sinh Việt Nam trên hành trình chuẩn bị cho IOI và Olympic Tin học châu Á - Thái Bình Dương (APIO).
Đó là một công việc đòi hỏi sự kiên trì đặc biệt. Bởi phía sau mỗi đội tuyển bước ra đấu trường quốc tế là cả một quá trình dài phát hiện tài năng, bồi dưỡng kiến thức, rèn luyện tư duy, chuẩn bị tâm lý và truyền cho những học sinh còn rất trẻ niềm tin rằng các em có thể đứng ngang hàng với những tài năng xuất sắc nhất thế giới.
IOI 1999 là một dấu mốc đặc biệt trong hành trình ấy. Năm đó, đội tuyển Việt Nam giành 3 Huy chương Vàng và 1 Huy chương Bạc, đứng đầu bảng tổng sắp huy chương. Đó là một trong những thành tích rực rỡ nhất của Tin học Việt Nam tại đấu trường quốc tế và trở thành dấu mốc được nhắc lại nhiều năm sau.
Dấu ấn của PGS.TS Nguyễn Đức Nghĩa không chỉ nằm ở những thành tích trên đấu trường quốc tế. Từ những năm 2000, thầy đã tham gia Hội đồng Giám khảo Olympic Tin học Sinh viên Việt Nam, góp phần xây dựng một sân chơi quan trọng cho phong trào lập trình sinh viên trong nước.
Thầy Nghĩa trao giải "Bài nhanh nhất" cho đội tuyển HCMUS tại kỳ thi "Lều chõng" OLP năm 2005.
Năm 2001, thầy là một trong những người khởi nguồn cho hình thức thi đấu "lều chõng" ngoài trời dưới dạng lán trại, với việc chấm điểm trực tiếp trên màn hình projector – mô hình được xem là tiền thân của kỳ thi ICPC ngày nay. Đến năm 2004, thầy tiếp tục là một trong những thành viên ra đề cho nội dung thi Siêu Cúp Olympic – làm sân chơi dành cho những Coders sinh viên xuất sắc nhất dù đã đoạt bất cứ giải danh giá khác, Siêu CUP gắn bó cho đến tận kỳ thi cuối cùng thầy tham gia.
Thầy Nghĩa nhận Bằng khen của VUSTA nhân dịp kỷ niệm 20 năm phong trào.
Với kỳ thi lập trình sinh viên quốc tế ICPC, thầy là một trong những thành viên ra đề đầu tiên cho vòng loại châu Á tại Hà Nội (ICPC Asia Hanoi) năm 2006 và những đề thi của thầy vốn nổi tiếng là một trong những bài "khó nhằn" bậc nhất qua các năm. Gắn bó sâu sắc với phong trào Olympic - ICPC Việt Nam, thầy còn trực tiếp đào tạo và giới thiệu nhiều học trò, trong đó không ít người từng đoạt giải Quốc gia, Quốc tế tham gia Hội đồng Giám khảo và ra đề cho các kỳ thi OLP - ICPC cho đến tận hôm nay. Có thể nói, mạch nguồn mà thầy khơi lên từ hơn hai thập kỷ trước vẫn đang tiếp tục chảy, qua chính những học trò thầy từng dìu dắt.
Thầy Nghĩa cùng Ban Tổ chức và Hội đồng Giám khảo Kỳ thi ICPC Asia Hà Nội lần đầu tiên, năm 2006.
“Di sản của thầy vẫn tiếp tục sống mãi”
Đứng trên sân khấu lễ trao giải IOI 2026 tại Tashkent, PGS.TS Đỗ Phan Thuận đã đọc một bài phát biểu tri ân đầy xúc động, thay mặt đoàn Việt Nam và gia đình thầy Nghĩa gửi lời cảm ơn tới Ban tổ chức và cộng đồng IOI quốc tế vì sự vinh danh ý nghĩa này. Trong bài phát biểu, thầy Thuận nhấn mạnh:
"Giáo sư Nghĩa đã dành hơn hai thập kỷ để đào tạo và hỗ trợ nhiều thế hệ học sinh Việt Nam chuẩn bị cho các kỳ thi IOI và APIO. Một dấu mốc lịch sử là tại IOI 1999, khi Việt Nam giành ba Huy chương Vàng và một Huy chương Bạc, đứng đầu bảng tổng sắp huy chương. Nhưng di sản thực sự của thầy còn vượt xa những tấm huy chương ấy.
Thầy là một người thầy đáng kính và một người hướng dẫn tận tâm, người đã truyền cảm hứng để những người trẻ tin vào chính bản thân mình. Di sản của thầy vẫn tiếp tục sống mãi qua các thế hệ học trò, qua tình yêu tin học của họ và những đóng góp mà họ tiếp tục mang lại.
Giáo sư Nghĩa đã qua đời vào năm 2019, nhưng sự tận tụy, trí tuệ và lòng nhân hậu của thầy vẫn còn hiện diện sâu sắc trong cộng đồng tin học Việt Nam. Sự vinh danh này có ý nghĩa vô cùng lớn lao đối với gia đình thầy, các học trò, đồng nghiệp và toàn thể đoàn Việt Nam.
Cảm ơn quý vị đã nhớ đến thầy, đã tôn vinh sự cống hiến trọn đời của thầy, và đã giúp di sản của thầy tiếp tục truyền cảm hứng cho các thế hệ tương lai. Là những học trò cũ của thầy, chúng tôi sẽ nỗ lực noi gương thầy và tiếp nối sứ mệnh của thầy: nuôi dưỡng những tài năng trẻ và hỗ trợ sự phát triển không ngừng của cộng đồng IOI Việt Nam. Chúng tôi sẽ luôn nhớ về Giáo sư Nguyễn Đức Nghĩa với sự tôn kính, lòng biết ơn và tình cảm sâu sắc nhất."
Sau buổi lễ, chia sẻ lại khoảnh khắc ấy, thầy Thuận gọi đây là "khoảnh khắc tuyệt vời nhất trong suốt những năm tháng dẫn dắt đội tuyển IOI Việt Nam" khi được vinh dự đại diện đoàn và gia đình thầy Nghĩa lên nhận một giải thưởng mà, như thầy nói, thể hiện trọn vẹn tính nhân văn của cộng đồng IOI: vinh danh không chỉ những người chiến thắng trên sân khấu, mà cả những người thầy đã âm thầm đứng sau cánh gà suốt hàng chục năm.
Hành trình được nối dài
Bảy năm sau ngày thầy Nghĩa qua đời, Đội tuyển Việt Nam vẫn giữ vững vị thế trong nhóm dẫn đầu thế giới tại các kỳ IOI, và tại kỳ thi năm 2026 tiếp tục nằm trong nhóm 8 quốc gia, vùng lãnh thổ đạt kết quả cao nhất toàn cầu. Đó là minh chứng sống động nhất cho những gì thầy đã gây dựng: một nền móng đủ vững chắc để phong trào tin học và lập trình thi đấu Việt Nam tiếp tục sinh sôi, dù người đặt những viên gạch đầu tiên đã không còn ở đó để chứng kiến.
Có những người thầy, sự nghiệp của họ không chỉ được đo bằng những gì họ đạt được khi còn sống, mà còn bằng những gì tiếp tục nảy nở sau khi họ đã rời xa. PGS.TS Nguyễn Đức Nghĩa là một người thầy như thế - một người đã âm thầm gieo trồng, để rồi nhiều mùa sau, những hạt giống ấy vẫn tiếp tục nở hoa trên đấu trường trí tuệ thế giới, mang theo cả tên tuổi của một nền tin học Việt Nam đang ngày một tự tin sánh vai cùng các cường quốc.
Xin được nghiêng mình tri ân một người thầy đã dành cả cuộc đời mình cho sự nghiệp trồng người, cho tình yêu tin học của biết bao thế hệ học sinh, sinh viên Việt Nam.
