Những bộ óc đứng sau mặt báo

Không xuất hiện trên mặt báo, nhưng các nhà khoa học luôn hiện diện phía sau đó. Suốt 20 năm qua, nhiều bài viết của Tạp chí Kinh tế Môi trường được hình thành từ những cuộc tranh luận về một khái niệm, một số liệu hay một cách tiếp cận.

Chiều muộn. Phòng thư ký tòa soạn Tạp chí Kinh tế Môi trường chỉ còn ánh sáng từ màn hình máy tính. Số báo quý đang chuẩn bị khóa trang. Trên màn hình là một bài viết về kinh tế tuần hoàn. Một cụm từ được tô vàng: "Xử lý chất thải”.

Điện thoại đổ chuông. Ở đầu dây bên kia là PGS.TS Lưu Đức Hải, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Tạp chí Kinh tế Môi trường. Ông nói vừa đọc xong bản thảo có "chỗ này cần sửa". Nó không phải lỗi chính tả, không phải lỗi số liệu, mà là một khái niệm. "Trong kinh tế tuần hoàn, chất thải không còn là thứ để xử lý. Nó phải trở thành tài nguyên", ông nói.

PGS.TS Lưu Đức Hải, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Tạp chí Kinh tế Môi trường trả lời phỏng vấn Podcast GREEN INSIGHT 5. (Ảnh: Phương Nam).

Cuộc trao đổi chỉ kéo dài vài phút nhưng thay đổi cách tiếp cận của cả bài viết. Và có lẽ, đó cũng là hình ảnh thu nhỏ của một công việc đã diễn ra suốt 20 năm tại Tạp chí Kinh tế Môi trường. Ở nơi đó, giữa những cuộc chạy đua với thời hạn xuất bản, luôn tồn tại một dòng chảy âm thầm khác: dòng chảy của tri thức.

Những người không xuất hiện trên trang nhất

Bạn đọc thường nhớ tên tác giả của một bài báo, nhưng ít ai biết rằng phía sau nhiều tuyến bài lớn về kinh tế tuần hoàn, thị trường carbon, ESG hay chuyển đổi xanh là sự hiện diện bền bỉ của một nhóm nhà khoa học. Họ không ngồi trong tòa soạn, không tham gia giao ban hằng tuần, cũng không chạy hiện trường, nhưng dấu vết của họ hiện diện trên rất nhiều trang báo. Đó là những cuộc điện thoại lúc đêm muộn, những email phản biện dài hàng trang giấy, những tranh luận kéo dài quanh một khái niệm tưởng như rất nhỏ.

Trong hai thập kỷ qua, Hội đồng khoa học của Tạp chí Kinh tế Môi trường đã trở thành một phần đặc biệt của quy trình làm báo. Họ không chỉ phản biện, không chỉ kiểm chứng, mà còn góp phần định hình những vấn đề cần được xã hội quan tâm.

PGS.TS Nguyễn Thế Chinh tham dự tọa đàm về kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp. (Ảnh: Phương Nam)

Trong rất nhiều cuộc trao đổi với tòa soạn, PGS.TS Nguyễn Thế Chinh thường đưa câu chuyện trở về một điểm xuất phát rất căn bản: động lực. Ông không bắt đầu bằng công nghệ, không bắt đầu bằng quy định, càng không bắt đầu bằng khẩu hiệu, mà bắt đầu bằng câu hỏi: "Doanh nghiệp sẽ được gì nếu chuyển đổi?"

Nhiều năm trước khi kinh tế tuần hoàn trở thành một khái niệm phổ biến, ông đã liên tục nhấn mạnh một điều: "Muốn áp dụng kinh tế tuần hoàn phải tạo ra động lực nội tại". Câu nói ấy sau này xuất hiện trong rất nhiều bài viết của Tạp chí. Không phải vì nó là một phát biểu ấn tượng, mà vì thực tiễn liên tục chứng minh nó đúng. Trong nền kinh tế xanh mà Việt Nam đang hướng tới, một doanh nghiệp thép chọn sắt vụn thay vì quặng, một doanh nghiệp nông nghiệp tận dụng phụ phẩm, một khu công nghiệp hình thành chuỗi cộng sinh, phía sau tất cả đều là logic kinh tế. Theo cách nhìn của ông, kinh tế tuần hoàn không bắt đầu từ môi trường. Nó bắt đầu từ việc nhận ra giá trị còn sót lại trong những thứ tưởng như đã bị bỏ đi.

"Thực hiện tốt kinh tế tuần hoàn chính là đang thực hiện nền kinh tế xanh",PGS.TS Nguyễn Thế Chinh

Nếu Nguyễn Thế Chinh mang đến góc nhìn về động lực phát triển, thì GS.TS Hoàng Xuân Cơ lại là người thường xuyên giúp tòa soạn giải mã những thay đổi đang diễn ra bên ngoài biên giới. Có lần, trong quá trình thực hiện chuyên đề về carbon, bản thảo phỏng vấn giữa ông và phóng viên kéo dài hàng chục trang. Các khái niệm xuất hiện dày đặc: CBAM, hạn ngạch phát thải, kiểm kê khí nhà kính, tín chỉ carbon. Đó là ngôn ngữ của giới học thuật. Nhưng nhiệm vụ của báo chí là biến những thuật ngữ ấy thành câu chuyện mà doanh nghiệp có thể hiểu.

Cuộc trao đổi giữa nhà khoa học và thư ký tòa soạn hôm ấy xoay quanh một việc duy nhất: Làm sao để một doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Việt Nam hiểu carbon đang trở thành một yếu tố cạnh tranh mới. Sau hàng giờ thảo luận, phần cốt lõi của câu chuyện được rút lại trong một nhận định rất đơn giản: "Hội nhập chính là điều khiến Việt Nam không được phép làm chậm trong thập niên chuyển đổi xanh sắp tới”. Đó cũng là cách nhiều vấn đề phức tạp bước lên mặt báo. Không phải dưới dạng công thức, mà dưới dạng những câu chuyện gắn với tương lai của doanh nghiệp và nền kinh tế.

Đôi khi, cuộc tranh luận chỉ xoay quanh một từ. Nhà khoa học dùng cụm từ: "Hệ thống mua bán hạn ngạch phát thải", biên tập viên đề xuất là "thị trường carbon”, trong khi phóng viên muốn gọi là "giấy phép phát thải". Cuộc trao đổi kéo dài gần một giờ. Không ai tranh luận vì câu chữ, mọi người tranh luận về cách mà độc giả sẽ hiểu vấn đề. Đó chỉ là một trong rất nhiều cuộc thảo luận diễn ra thường xuyên trong tòa soạn suốt 20 năm qua.

Trong các cuộc họp chuyên môn, PGS.TS. Trương Mạnh Tiến thường là người đưa câu chuyện trở lại mặt đất. Khi một giải pháp được đưa ra, ông hỏi việc này doanh nghiệp có làm được không, địa phương vận hành thế nào, nguồn lực ở đâu, mất bao lâu mới có thể triển khai...  Những câu hỏi ấy khiến các cuộc trao đổi không dừng lại ở tầm nhìn mà phải đi tới khả năng thực thi. Nó cũng phản ánh một tinh thần xuyên suốt của Tạp chí Kinh tế Môi trường: Không chỉ nói điều nên làm, mà còn phải tìm cách để điều đó có thể xảy ra.

... Nhưng luôn giữ phần móng

Hai mươi năm qua, hàng nghìn bài báo đã được xuất bản. Nhiều số liệu đã cũ, nhiều vấn đề đã thay đổi, nhưng có một điều gần như không thay đổi. Đó là sự hiện diện âm thầm của những nhà khoa học phía sau mặt báo. Họ không xuất hiện thường xuyên trong ảnh bìa. Không có những bài xã luận mang tên mình. Nhưng chính họ góp phần giữ cho mỗi bài viết đứng vững trên nền tảng của dữ liệu, khoa học và thực tiễn.

Một nhà khoa học sửa một khái niệm. Một chuyên gia phản biện một số liệu. Một cuộc điện thoại kéo dài nửa giờ, một email gửi lúc nửa đêm, những chi tiết nhỏ ấy hiếm khi xuất hiện trên mặt báo, nhưng chúng là một phần của lịch sử 20 năm của Tạp chí Kinh tế Môi trường. Bởi suy cho cùng, điều tạo nên bản sắc của một tạp chí chuyên ngành không phải là số lượng bài viết được xuất bản, mà là chất lượng tri thức được gửi gắm trong từng bài viết ấy. Điều quan trọng, phía sau những trang báo đã đi cùng hành trình chuyển đổi xanh của đất nước suốt hai thập kỷ qua, luôn có những bộ óc âm thầm giữ lấy phần nền móng.