“Những gương mặt bất tử”: Hành trình kết nối lịch sử bằng công nghệ số

Trong kỷ nguyên số, khi trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng len sâu vào đời sống, có những dự án công nghệ không chỉ hướng đến hiệu suất hay tiện ích, mà còn chạm đến những giá trị bền sâu của ký ức và lòng tri ân. “Những gương mặt bất tử” - một nhánh của chuỗi dự án Hành trình số - Vietnam My Love, do cô giáo Đinh Thị Ngọc (Trường Tiểu học Quang Trung, phường Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình) khởi xướng là một minh chứng như vậy.

Xuất phát từ trăn trở trước thực tế nhiều bức ảnh Anh hùng Liệt sĩ tại các địa phương đã cũ mờ, hư hỏng hoặc thất lạc, dự án đặt ra một câu hỏi giản dị nhưng day dứt: làm thế nào để thế hệ trẻ hôm nay có thể “chạm” vào lịch sử bằng chính trải nghiệm của mình, thay vì chỉ học thuộc những dòng chữ trong sách giáo khoa?

Câu trả lời được tìm thấy ở sự kết hợp giữa giáo dục lịch sử, công nghệ AI và tinh thần tri ân. Thay vì trao cho học sinh những sản phẩm phục dựng hoàn chỉnh, dự án để chính các em trở thành người phục chế, tự tay làm sống lại từng gương mặt đã hóa thành bất tử. Với các em, mỗi bức ảnh không còn là dữ liệu vô tri, mà là một con người từng sống, chiến đấu và hy sinh cho độc lập, tự do của dân tộc.

Hình ảnh các Anh hùng Liệt sĩ sau khi được phục dựng bằng công nghệ AI, hiển thị trên giao diện dự án “Những gương mặt bất tử”.

Gen Z kể lịch sử bằng “ngôn ngữ số”

Điểm đặc biệt của “Những gương mặt bất tử” nằm ở việc lấy học sinh, đặc biệt là thế hệ Gen Z làm trung tâm. Đây là thế hệ sinh ra và lớn lên trong môi trường công nghệ, coi AI và công cụ số như một “ngôn ngữ” tự nhiên để sáng tạo và kết nối. Khi được trao niềm tin và một sứ mệnh đủ lớn, các em không chỉ làm tốt về mặt kỹ thuật, mà còn làm bằng tất cả sự tự hào và trách nhiệm.

Từ những nhóm thử nghiệm ban đầu vào tháng 9/2025, chỉ sau hai tháng, dự án đã nhanh chóng lan tỏa thông qua mạng lưới “Đại sứ Lịch sử” tại nhiều địa phương. Đến nay, hàng nghìn học sinh từ hơn 20 tỉnh, thành từ đô thị lớn đến nông thôn, vùng cao biên giới, Tây Nguyên cho đến TP.HCM, Hà Nội, Huế, Quảng Trị… đã trực tiếp tham gia vào các hoạt động của dự án.

Thực tế triển khai cho thấy mạng lưới này đã hình thành nhiều “điểm cầu” tiêu biểu tại các cơ sở giáo dục trên cả nước, có thể kể đến như: Trường Tiểu học Bế Văn Đàn (Đắk Lắk), Trường THCS Yên Lương (Ninh Bình), Trường Tiểu học Phương Liên (Hà Nội), Trường THCS - THPT Ngô Mây (Quảng Ngãi), Trường Tiểu học Châu Sơn (phường Châu Sơn, Ninh Bình), Trường THCS Trần Hưng Đạo (phường Chũ, Bắc Ninh), Trường Tiểu học Mỹ Tú B (Cần Thơ), Trường THCS Đức Hợp (Hưng Yên), Trường Tiểu học Minh Khai (Đắk Lắk), THPT Chuyên Bến Tre (Vĩnh Long), Trường tiểu học thị trấn Thanh Hóa (Tây Ninh), Trường tiểu học Kim Đồng (An Giang),…

Học sinh Trường THCS Trần Hưng Đạo (phường Chũ, Bắc Ninh) tham gia phục dựng ảnh Anh hùng Liệt sĩ bằng công nghệ AI trong khuôn khổ dự án “Những gương mặt bất tử”.

Chính sự tham gia đa dạng từ nhiều vùng miền đã giúp dự án không chỉ dừng lại ở một mô hình giáo dục công nghệ, mà từng bước trở thành một phong trào tri ân lịch sử mang tính cộng đồng, được dẫn dắt bởi chính học sinh.

Chia sẻ lý do tham gia dự án, Nguyễn Tiến Đạt, học sinh Trường THCS Đức Hợp (Hưng Yên), cho biết: “Quyết định tham gia dự án này của em không chỉ là vì sự yêu thích, mà còn là một tiếng gọi của trách nhiệm lịch sử. Em cảm thấy dự án này vô cùng ý nghĩa và nhân văn, bởi nó cho phép em, một người trẻ, được trực tiếp tri ân các Anh hùng Liệt sĩ thông qua việc phục hồi ảnh của họ.

Khi phục dựng hơn 100 bức ảnh, với em đó không chỉ là công việc chỉnh sửa kỹ thuật trên máy tính, mà là hành trình “đánh thức” những ký ức thiêng liêng. Em muốn giúp các gia đình thân nhân liệt sĩ tìm lại được gương mặt thân quen, rõ nét của người cha, người anh đã hy sinh. Nhìn thấy nụ cười của các bác, các chú sống lại trong những bức ảnh màu, em cảm thấy hạnh phúc vì đã góp phần nhỏ bé để lịch sử không bao giờ bị lãng quên”.

Khi học sinh gõ cửa ký ức

Không ít kỷ niệm sâu sắc của dự án bắt đầu từ những chuyến đi tìm tư liệu ngoài đời thực. Việc trực tiếp đến thăm gia đình liệt sĩ đã giúp học sinh hiểu rằng tri ân không chỉ dừng lại ở thao tác công nghệ, mà là sự kết nối chân thành giữa các thế hệ.

Nguyễn Thị Thanh Thanh, học sinh lớp 5B, Trường Tiểu học Mỹ Tú B (Cần Thơ), nhớ lại kỷ niệm lần đầu cùng thầy cô đến tận nhà thân nhân liệt sĩ để xin ảnh gốc. “Lần đầu tiên bước vào nhà, được gặp người thân và nghe kể về cuộc đời các bác, em thực sự xúc động. Chuyến đi ấy đã làm thay đổi suy nghĩ của em: Công việc phục chế ảnh không chỉ là kỹ thuật photoshop, mà là hành trình kết nối trái tim với quá khứ, là sự lắng nghe và thấu hiểu lịch sử của cha ông mình”, Thanh nói.

Học sinh Trường Tiểu học Mỹ Tú B (Cần Thơ) cùng theo dõi quá trình phục dựng ảnh liệt sĩ: từ bức ảnh cũ đen trắng đến gương mặt được tái hiện bằng công nghệ AI.

Thanh còn chia sẻ mong muốn giản dị nhưng đầy xúc động: “Em mong muốn việc phục hồi ảnh các Anh hùng liệt sĩ sẽ được nhiều người biết đến hơn nữa. Em hy vọng mọi người cùng chung tay phục chế những bức ảnh quý giá này và gửi tận tay đến các gia đình liệt sĩ, để thể hiện lòng biết ơn, sự trân trọng và để những kỷ niệm thiêng liêng ấy được gìn giữ mãi theo thời gian.”

AI là công cụ, cảm xúc mới là trung tâm

Về mặt kỹ thuật, học sinh được tiếp cận AI thông qua hệ sinh thái công nghệ do dự án xây dựng, kết hợp với các nền tảng phổ biến như Gemini hay Google AI Studio. Tuy nhiên, theo các em, khó khăn lớn nhất không nằm ở công nghệ, mà ở việc giữ được “thần thái” của nhân vật lịch sử.

Thân Đức Hiền, học sinh lớp 7D, Trường THCS Trần Hưng Đạo (phường Chũ, Bắc Ninh), chia sẻ: “Với những bức ảnh quá cũ, AI thường xử lý chưa chuẩn. Khi đó, em phải thử và sửa câu lệnh lặp đi lặp lại nhiều lần, tinh chỉnh lệnh để AI tập trung khôi phục ánh mắt, khuôn mặt, đồng thời kết hợp chỉnh sửa thủ công . Điều này đảm bảo bức ảnh không chỉ rõ nét mà vẫn giữ được thần thái và chân thật lịch sử của người Anh hùng. Thêm nữa, em đã học một khóa học AI do nhà trường tổ chức nên việc học và ứng dụng AI là không khó”.

Qua quá trình ấy, nhiều học sinh nhận ra công nghệ không chỉ để giải trí, mà có thể trở thành phương tiện chữa lành, kết nối và tri ân.

Tại Trường Tiểu học Châu Sơn (Ninh Bình), học sinh từng bước tiếp cận công nghệ AI, học lịch sử bằng sự tập trung, trách nhiệm và lòng tri ân.

Giá trị của dự án được thể hiện rõ nhất qua phản hồi từ các gia đình liệt sĩ. Nhiều gia đình bày tỏ sự xúc động và lòng biết ơn sâu sắc khi nhận được những bức ảnh phục dựng. Gia đình Liệt sĩ Phạm Văn Cộng (xã Yên Đồng, tỉnh Ninh Bình), hy sinh trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước, chia sẻ rằng khi nhận được bức ảnh phục dựng do em Lê Nguyễn Kim Chi, học sinh lớp 6 Trường THCS Ninh Vân (Ninh Bình) thực hiện, gia đình đã vô cùng xúc động. Bức ảnh được đánh giá là rất xuất sắc và hiện đã được gia đình sử dụng làm ảnh thờ mới. Gia đình cũng gửi lời cảm ơn chân thành tới các em học sinh đã góp phần gìn giữ và tôn vinh ký ức về các Anh hùng Liệt sĩ.

Với nhiều gia đình, những bức ảnh ấy không chỉ mang giá trị thẩm mỹ, mà còn là sự an ủi tinh thần sâu sắc, khẳng định rằng sự hy sinh của các Anh hùng Liệt sĩ vẫn được thế hệ hôm nay trân trọng và ghi nhớ.

Học sinh Trường Tiểu học thị trấn Thanh Hóa (Tây Ninh) hăng hái tham gia dự án "Những gương mặt bất tử".

Gieo mầm lý tưởng sống cho thế hệ trẻ 

Theo cô giáo Đinh Thị Ngọc, sau khi tham gia dự án, nhiều học sinh trở nên chín chắn, có trách nhiệm hơn với việc học tập và cuộc sống. Nguyễn Phúc, học sinh lớp 5G, Trường Tiểu học Hàm Nghi (phường Nam Đông Hà, Quảng Trị) bày tỏ: “Khi tiếp xúc với gia đình các bác liệt sĩ, em cảm thấy mình trưởng thành hơn rất nhiều. Em không chỉ học được lịch sử qua những câu chuyện, mà còn học được bài học về lòng biết ơn từ chính sự mất mát của các gia đình.

Em nhớ mãi khoảnh khắc trao lại những bức ảnh đã phục dựng. Nhìn thấy niềm an ủi trong ánh mắt của thân nhân liệt sĩ, em biết rằng dự án nhỏ bé của chúng em đã mang lại niềm vui thực sự. Sự đón nhận nồng nhiệt của mọi người và cộng đồng là minh chứng rõ nhất cho thấy chúng em đang đi đúng hướng, góp phần nhỏ bé để lan tỏa đạo lý ‘uống nước nhớ nguồn’”.

Hình ảnh học sinh Trường Tiểu học Kim Đồng (An Giang) tham gia dự án.

Trong thời gian tới, dự án hướng đến xây dựng ngân hàng dữ liệu số về hình ảnh Anh hùng Liệt sĩ trên toàn quốc, đồng thời mở rộng kết nối với các bảo tàng, cơ quan lưu trữ và các nền tảng số. Xa hơn, dự án kỳ vọng để chính học sinh kể câu chuyện lịch sử Việt Nam bằng ngôn ngữ công nghệ, đưa ký ức dân tộc lan tỏa ra cộng đồng quốc tế.

Theo đại diện dự án, một trong những định hướng đang được ấp ủ là tổ chức các buổi chia sẻ và lớp học trực tuyến xuyên biên giới, nơi học sinh Việt Nam có thể giới thiệu lịch sử đất nước mình thông qua các sản phẩm số, hình ảnh phục dựng và câu chuyện do chính các em thực hiện. Thông qua đó, dự án mong muốn lan tỏa hình ảnh một Việt Nam yêu chuộng hòa bình, giàu truyền thống và biết trân trọng quá khứ đến bạn bè quốc tế, đồng thời giúp thế hệ trẻ Việt Nam tự tin kể lại lịch sử dân tộc theo cách gần gũi, nhân văn của thời đại số.

Với những học sinh tham gia, điều các em hướng tới không phải là sự ghi nhận hay lời khen. Như một học sinh trong dự án chia sẻ đầy xúc động: “Em mong ước dự án này sẽ lan tỏa thật xa, không phải để nhận lời khen, mà để nhắc nhở chúng ta về cái giá của hòa bình ngày hôm nay. Em hy vọng mỗi tấm ảnh được trao đi sẽ xoa dịu phần nào nỗi đau mất mát, để các gia đình liệt sĩ cảm thấy ấm lòng hơn khi biết rằng: Tổ quốc và thế hệ trẻ chưa bao giờ và sẽ không bao giờ quên ơn các Anh hùng.”

Theo Tạp chí in số 6 tháng 12/2025