Phụ nữ phải đối mặt với rủi ro cao hơn tại nơi làm việc do GenAI

Nhân Ngày Quốc tế Phụ nữ 8/3/2026, Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) đã phát hành một báo cáo nghiên cứu, trong đó cảnh báo GenAI ảnh hưởng đến công việc của phụ nữ nhiều hơn nam giới do các ngành nghề phụ nữ chiếm ưu thế có nguy cơ tiếp xúc với công nghệ này cao gấp đôi và vẫn còn thiếu đại diện trong các lĩnh vực khoa học và công nghệ.

Trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GenAI) đang định hình lại thế giới việc làm, với tiềm năng thúc đẩy năng suất, hỗ trợ tạo việc làm và cải thiện chất lượng công việc, nhưng tác động của nó lại không hề trung lập về giới.

Báo cáo, có tiêu đề "GenAI, phân biệt nghề nghiệp và bình đẳng giới trong thế giới việc làm" (Gen AI, occupational segregation and gender equality in the world of work), cho thấy phụ nữ chịu ảnh hưởng không cân xứng bởi GenAI vì ba lý do chính: phụ nữ chiếm tỷ lệ cao hơn trong các công việc dễ bị tự động hóa nhất; bị thiếu đại diện trong các ngành nghề liên quan đến AI và khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học (STEM) và bản thân các hệ thống AI thường phản ánh và tái tạo những định kiến ​​giới tính vốn có trong xã hội.

Báo cáo của ILO dựa trên chỉ số toàn cầu tiên tiến về mức độ tiếp xúc nghề nghiệp với Gen AI và bằng chứng mới từ dữ liệu của ILO bao gồm 84 quốc gia.

Phụ nữ tập trung vào các công việc có rủi ro cao

Báo cáo ghiên cứu cho thấy, trên khắp các quốc gia có dữ liệu, các ngành nghề do phụ nữ chiếm ưu thế có nguy cơ tiếp xúc với GenAI cao gấp đôi so với các ngành nghề do nam giới chiếm ưu thế.

Khoảng 29% các ngành nghề do nữ giới chiếm đa số có nguy cơ bị ảnh hưởng bởi GenAI, so với chỉ 16% các ngành nghề do nam giới chiếm đa số.

Sự khác biệt thậm chí còn rõ rệt hơn khi xem xét rủi ro tự động hóa cao: 16% các ngành nghề do nữ giới chiếm đa số thuộc nhóm có nguy cơ cao nhất, so với chỉ 3% các ngành nghề do nam giới chiếm đa số.

Những rủi ro này có liên quan chặt chẽ đến sự phân hóa nghề nghiệp. Phụ nữ tập trung nhiều ở các vị trí văn thư, hành chính và hỗ trợ kinh doanh, chẳng hạn như thư ký, lễ tân, nhân viên tính lương và trợ lý kế toán, nơi nhiều nhiệm vụ mang tính thường xuyên và có thể lập trình được, do đó có nguy cơ bị thay thế bởi GenAI cao hơn.

Ngược lại, nam giới chiếm tỷ lệ cao hơn trong ngành xây dựng, sản xuất và các ngành nghề thủ công, nơi các nhiệm vụ khó tự động hóa hơn.

Ở cấp quốc gia, phụ nữ có nguy cơ bị ảnh hưởng bởi GenAI cao hơn nam giới ở 88% các quốc gia được phân tích. Tại một số nền kinh tế, hơn 40% việc làm của phụ nữ có nguy cơ bị ảnh hưởng bởi GenAI, bao gồm Thụy Sĩ, Vương quốc Anh và Philippines, cũng như các quốc đảo nhỏ đang phát triển ở vùng Caribe và Thái Bình Dương.

Nhìn chung, ở các quốc gia có thu nhập cao, 41% việc làm chịu ảnh hưởng của GenAI, so với chỉ 11% ở các quốc gia có thu nhập thấp, phản ánh sự khác biệt về cơ cấu nghề nghiệp và khả năng sẵn sàng về kỹ thuật số.

Anam Butt, đồng tác giả nghiên cứu của ILO, cho biết: “GenAI không thâm nhập vào một thị trường lao động trung lập. Các chuẩn mực xã hội phân biệt đối xử, trách nhiệm chăm sóc không bình đẳng và các chính sách kinh tế và thị trường lao động không đáp ứng đầy đủ nhu cầu của phụ nữ và nam giới tiếp tục định hình ai tham gia vào nghề nghiệp nào và trên những điều kiện nào.

Kết quả là, phụ nữ tập trung vào các nghề nghiệp có nhiều khả năng bị tự động hóa và vẫn bị thiếu đại diện trong các công việc liên quan đến AI, đối mặt với rủi ro cao hơn nhưng ít cơ hội hơn từ sự chuyển đổi công nghệ này”.

Bị loại trừ khỏi các cơ hội AI

Mặc dù GenAI được kỳ vọng sẽ thúc đẩy tăng trưởng việc làm trong các lĩnh vực thâm dụng công nghệ, phụ nữ vẫn phần lớn bị loại trừ khỏi những cơ hội này.

Trên toàn cầu, phụ nữ chỉ chiếm khoảng 30% lực lượng lao động trong lĩnh vực AI vào năm 2022, chỉ cao hơn 4 điểm phần trăm so với năm 2016. Họ cũng ít được đại diện trong các công việc STEM nói chung, đặc biệt là trong các lĩnh vực có nhu cầu cao như kỹ thuật và phát triển phần mềm.

Sự mất cân bằng này rất quan trọng. Khi phụ nữ vắng mặt trong các công việc liên quan đến AI và các vai trò ra quyết định, họ ít có khả năng được hưởng lợi từ các cơ hội việc làm mới và phát triển kỹ năng. Đồng thời, các doanh nghiệp mất đi tài năng, sự đa dạng và khả năng đổi mới.

Công nghệ được định hình bởi xã hội

Báo cáo cũng nhấn mạnh rằng GenAI, giống như các công nghệ trước đó, không phải là trung lập. Các công nghệ được thiết kế, đào tạo và triển khai trong các cấu trúc kinh tế và xã hội hiện có và do đó có thể tái tạo các định kiến ​​và sự phân biệt đối xử.

Việc phụ nữ ít được đại diện trong quá trình phát triển và áp dụng AI làm tăng nguy cơ xuất hiện các công nghệ thiên vị giới tính.

Các hệ thống AI được đào tạo trên dữ liệu thiên vị hoặc không đầy đủ đã được chứng minh là gây bất lợi cho phụ nữ trong tuyển dụng, quyết định lương thưởng, chấm điểm tín dụng và tiếp cận các dịch vụ.

Những rủi ro này càng trầm trọng hơn đối với phụ nữ phải đối mặt với nhiều hình thức phân biệt đối xử chồng chéo, bao gồm cả phân biệt đối xử dựa trên chủng tộc, dân tộc, khuyết tật hoặc tình trạng di cư. Nếu không có các biện pháp bảo vệ, GenAI có thể khuếch đại những bất bình đẳng này trên quy mô lớn.

Các lựa chọn chính sách rất quan trọng

ILO nhấn mạnh tác động lớn nhất của GenAI là có khả năng ảnh hưởng đến chất lượng công việc hơn là số lượng công việc.

GenAI có thể thay đổi nhiệm vụ, tăng cường khối lượng công việc, tăng cường giám sát hoặc giảm quyền tự chủ. Nhưng nếu được thiết kế và triển khai một cách có trách nhiệm, GenAI cũng có thể cải thiện điều kiện làm việc, nâng cao năng suất và hỗ trợ cân bằng giữa công việc và cuộc sống.

“Những lựa chọn được đưa ra ngày hôm nay sẽ quyết định liệu GenAI trở thành động lực thúc đẩy bình đẳng hơn hay là yếu tố củng cố những khoảng cách hiện có", báo cáo lưu ý.

Việc lồng ghép bình đẳng giới vào thiết kế, triển khai và quản trị GenAI là điều cần thiết, cùng với việc giải quyết sự phân biệt nghề nghiệp, mở rộng khả năng tiếp cận kỹ năng cho phụ nữ và đảm bảo sự hiện diện của họ trong các vai trò liên quan đến AI.

Janine Berg, nhà kinh tế cấp cao tại bộ phận nghiên cứu của ILO và đồng tác giả của báo cáo, cho biết: “Tác động của GenAI đối với việc làm của phụ nữ không phải là điều đã được định trước. Với các chính sách đúng đắn, đối thoại xã hội và thiết kế đáp ứng giới, chúng ta có thể ngăn chặn việc phân biệt đối xử”.

Các thể chế thị trường lao động mạnh mẽ và đối thoại xã hội là rất quan trọng đối với quá trình này. Bằng cách thu hút sự tham gia của chính phủ, người sử dụng lao động và người lao động trong việc định hình cách thức ứng dụng GenAI tại nơi làm việc, sự thay đổi công nghệ có thể hỗ trợ việc làm và thúc đẩy một tương lai việc làm toàn diện hơn cho tất cả mọi người./.