Quốc hội thảo luận sửa đổi Luật Xuất bản: Quản trị chặt chẽ việc sử dụng AI

Ngày 9/8, tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản. Các đại biểu tập trung đóng góp ý kiến về định nghĩa xuất bản trong môi trường số, cơ chế quản lý văn học mạng, quy định lưu chiểu điện tử và trách nhiệm của các nền tảng số nhằm tạo hành lang pháp lý hiện đại, minh bạch.

Xác định rõ 'biên giới' của Luật Xuất bản trên không gian mạng

Phát biểu thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản, đại biểu Nguyễn Vũ Trung, Đoàn ĐBQH thành phố Hồ Chí Minh nhấn mạnh, cần xác định rõ “biên giới” của Luật Xuất bản trên không gian mạng.

Thêm vào đó, theo đại biểu, tại Điều 4 về Giải thích từ ngữ, dự thảo Luật hiện quy định “nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng” là tác phẩm, tài liệu được tạo lập dưới hình thức tương tự xuất bản phẩm và phổ biến đến công chúng.

Tuy nhiên, bày tỏ băn khoăn về khái niệm "tương tự xuất bản phẩm", đại biểu đặt vấn đề, một báo cáo khoa học dạng PDF, một luận văn trong kho dữ liệu mở, một cẩm nang doanh nghiệp, một podcast, newsletter hoặc một tài liệu trên website có thể đều mang hình thức "tương tự xuất bản phẩm". Nếu không làm rõ thì ranh giới giữa xuất bản, báo chí, mạng xã hội, cơ sở dữ liệu, kho học liệu, thông tin thông thường trên internet sẽ rất khó xác định.

Bên cạnh đó, đại biểu Nguyễn Vũ Trung đề nghị Luật thiết kế rõ ba tầng: xuất bản phẩm, sản phẩm thông tin thực sự có tính chất xuất bản, và thông tin thông thường trên internet. Đồng thời, loại trừ rõ bài đăng mạng xã hội, blog cá nhân, trao đổi cá nhân, dữ liệu nghiên cứu mở, thông tin nội bộ trừ khi được tổ chức thành hoạt động xuất bản.

Cuối cùng, “Nếu không xác định được biên giới của Luật Xuất bản trên không gian mạng thì cơ quan quản lý khó thực thi, còn người dân và doanh nghiệp cũng không biết từ lúc nào một file PDF, một podcast hay một kho học liệu lại trở thành đối tượng của pháp luật xuất bản”, đại biểu nêu ý kiến.

Đại biểu Nguyễn Minh Tâm (Đoàn Quảng Trị) cũng đưa ra ý kiến về hoạt động có tính chất xuất bản trên không gian mạng, đại biểu đề nghị bổ sung ngay trong Luật các tiêu chí nhận diện, đồng thời làm rõ trường hợp loại trừ, chủ thể chịu trách nhiệm và cơ chế xử lý.

Theo đại biểu, khái niệm “nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng” còn rộng, dễ dẫn đến cách hiểu và áp dụng không thống nhất, chồng chéo với pháp luật về báo chí, thông tin điện tử, mạng xã hội, an ninh mạng và sở hữu trí tuệ. Do đó, cần xác định rõ tiêu chí nhận diện trong Luật và giao Chính phủ quy định chi tiết để bảo đảm linh hoạt trong quản lý.

 Quốc hội thảo luận sửa đổi Luật Xuất bản. Ảnh: Quốc hội

Hình thành 'ba vòng kiểm soát' tác phẩm về lãnh tụ, lịch sử dân tộc

Báo cáo trước Quốc hội, Bộ trưởng Bộ VHTT&DL Lâm Thị Phương Thanh cho biết, việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản sẽ hình thành "ba vòng" kiểm soát chặt chẽ hoạt động xuất bản.

Tuy nhiên, trước đó, các đại biểu cho rằng, việc cơ chế kiểm soát 3 vòng nhằm bảo vệ an ninh văn hóa tư tưởng trong dự thảo đưa ra là cần thiết, song đề nghị luật nên quy định rõ nguyên tắc và nhóm tiêu chí cơ bản về xuất bản phẩm thuộc diện kiểm soát đặc biệt, cũng như cần được luật hóa rõ hơn nhằm bảo đảm chặt chẽ, tránh tạo ra khoảng thời gian pháp lý không xác định.

Thêm vào đó, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, Đoàn Hải Phòng bày tỏ "ủng hộ việc kiểm soát nghiêm ngặt đối với các tác phẩm liên quan đến chủ quyền quốc gia, lịch sử dân tộc, lãnh tụ và các vấn đề nhạy cảm. Báo cáo giải trình nêu đây là cơ chế 3 lớp nhằm bảo vệ an ninh văn hóa - tư tưởng. Tuy nhiên, dự thảo hiện giao toàn bộ cho Chính phủ quy định danh mục và thời hạn cho ý kiến, trong khi Luật chưa đưa ra tiêu chí cơ bản để đưa một đề tài vào diện "kiểm soát đặc biệt", cũng như chưa quy định hậu quả pháp lý nếu cơ quan nhà nước không trả lời đúng thời hạn. Xuất bản phẩm đã hoàn thành quy định nhưng phải nằm chờ ý kiến sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến quyền chủ động của nhà xuất bản, quyền tác giả và các hợp đồng liên quan. Đề nghị Luật phải quy định rõ nguyên tắc, tiêu chí xác định nhóm kiểm soát đặc biệt, thời hạn trả lời tối đa và cơ chế gia hạn minh bạch".

Nâng cao hậu kiểm, minh bạch trách nhiệm

Bộ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh thông tin, với tổng cộng 77 lượt ý kiến tại các phiên thảo luận tổ và 17 ý kiến phát biểu tại hội trường, đa số đại biểu đều thống nhất cao về sự cần thiết phải sửa đổi Luật nhằm thể chế hóa kịp thời các chủ trương của Đảng về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, công nghiệp văn hóa và văn hóa đọc. Đồng thời, việc sửa luật lần này cũng nhằm mục tiêu tháo gỡ các điểm nghẽn, đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, tăng cường phân cấp và phân quyền.

Bên cạnh đó, về công tác quản lý nhà nước giữa tiền kiểm và hậu kiểm, dự thảo hiện vẫn kế thừa quy định nộp lưu chiểu chậm nhất 10 ngày trước khi chính thức phát hành, song song với việc siết chặt kiểm soát đối với những nhóm nội dung quan trọng và nhạy cảm. Cụ thể, mô hình quản lý được thiết kế khép kín theo ba vòng rõ rệt bao gồm: nhà xuất bản chịu trách nhiệm toàn diện về nội dung, cơ quan chủ quản tiến hành phê duyệt kế hoạch, và cơ quan quản lý nhà nước thực hiện thẩm định lưu chiểu để cho ý kiến trước khi xuất bản phẩm ra mắt công chúng.

Mặt khác, Bộ trưởng cũng lưu ý việc quy định nộp lưu chiểu trước 10 ngày không đồng nghĩa với việc các đơn vị phải chờ đủ thời hạn này mới được phát hành, mà biện pháp này chủ yếu nhằm xác định rõ trách nhiệm của nhà xuất bản cũng như tạo điều kiện cho cơ quan chức năng kịp thời xử lý các sai phạm nếu phát sinh. Toàn bộ các quy định liên quan đến thời hạn, tiêu chí, danh mục chi tiết cũng như thẩm quyền sẽ tiếp tục được cơ quan soạn thảo nghiên cứu để hoàn thiện tối ưu.

Thêm vào đó, đề cập đến các chính sách phát triển ngành, Bộ trưởng cho biết dự thảo Luật tập trung ưu tiên hỗ trợ quá trình chuyển đổi số, thúc đẩy xuất bản điện tử, phát triển văn hóa đọc, hỗ trợ đội ngũ tác giả, đồng bào các dân tộc thiểu số cũng như các vùng sâu, vùng xa. Song song với đó, công tác đào tạo, thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao và nâng cao năng lực cho đội ngũ biên tập viên cũng được chú trọng đặc biệt.

Đặc biệt, đối với các hoạt động xuất bản diễn ra trên không gian mạng, các nền tảng xuyên biên giới và công tác bảo vệ quyền tác giả, Bộ trưởng khẳng định dự thảo đã bổ sung nhiều quy định quản lý chuyên biệt trên môi trường số, làm rõ trách nhiệm đối với các nội dung mang tính chất xuất bản trực tuyến, đồng thời kiểm soát việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục rà soát kỹ lưỡng để đảm bảo sự tương thích với các cam kết quốc tế và Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành.

Ngoài ra, theo người đứng đầu Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, với định hướng xây dựng các tập đoàn xuất bản, tập đoàn truyền thông quốc gia cùng các cơ quan chủ lực theo tinh thần Chỉ thị 04 của Ban Bí thư, dự thảo Luật sẽ tạo ra nền tảng pháp lý vững chắc để hiện thực hóa các mô hình này trong thực tiễn.

Đồng thời, nhằm hoàn thiện các công cụ quản lý trong thời đại số, dự thảo tiếp tục đẩy mạnh tinh giản thủ tục hành chính, đẩy mạnh phân cấp và phân quyền gắn liền với việc nâng cao tính tự chủ và hậu kiểm của các đơn vị. Các quy định về nhập khẩu xuất bản phẩm, phòng chống sách lậu, ngăn chặn vi phạm bản quyền cũng như trách nhiệm của các nền tảng trung gian xuyên biên giới đều được siết chặt.

Cuối cùng, dự thảo đã tái khẳng định vị trí chiến lược của hoạt động xuất bản, trong đó xác định xuất bản không chỉ là một lĩnh vực tư tưởng và văn hóa đặc biệt quan trọng, mà còn đóng vai trò là một ngành kinh tế, một bộ phận cấu thành của công nghiệp văn hóa và hạ tầng tri thức quốc gia. Kết luận phần giải trình, Bộ trưởng cam kết cơ quan soạn thảo sẽ phối hợp chặt chẽ với các cơ quan của Quốc hội để tiếp thu đầy đủ các ý kiến đóng góp, hoàn thiện dự án Luật cùng hệ thống văn bản hướng dẫn nhằm đảm bảo tính đồng bộ, khả thi cao nhất trước yêu cầu thực tiễn.