Sách giả, sách lậu: Nhan đề khó giải của ngành xuất bản

Mặc dù vẫn ghi nhận đà tăng trưởng tốt nhưng vấn đề sách giả, sách lậu diễn ra trong nhiều năm qua vẫn là yếu tố 'kéo chân' ngành xuất bản Việt Nam. Trước bối cảnh đó, chúng ta cần có một 'kịch bản phát triển mới' để các giá trị sáng tạo của ngành sách phát triển bền vững.

Sau nhiều năm duy trì đà tăng trưởng tương đối ổn định, ngành xuất bản Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ. Bối cảnh chuyển đổi số, sự thay đổi của thị trường đọc cùng với những vấn đề tồn tại lâu năm như sách giả, sách lậu đang đặt ra yêu cầu xây dựng một “kịch bản phát triển mới” để ngành sách có thể thích ứng và phát triển bền vững trong thời đại số.

Bức tranh tổng thể của ngành xuất bản được phác họa khá rõ tại Hội nghị triển khai nhiệm vụ công tác Xuất bản, In và Phát hành xuất bản phẩm năm 2026 vừa diễn ra tại Hà Nội. Những con số thống kê cho thấy ngành sách vẫn duy trì quy mô đáng kể, song cũng bắt đầu xuất hiện dấu hiệu chững lại sau giai đoạn tăng trưởng trước đó.

Theo báo cáo của Cục Xuất bản, In và Phát hành, trong năm 2025 toàn ngành đã xuất bản khoảng 51.000 xuất bản phẩm, trong đó có hơn 42.000 đầu sách và khoảng 9.000 loại ấn phẩm khác. Tổng số lượng bản sách và ấn phẩm đạt khoảng 543 triệu bản, giảm khoảng 8 đến 9% so với năm 2024. Doanh thu toàn ngành ước đạt khoảng 4.106 tỷ đồng, giảm khoảng 7% so với năm trước.

Các con số này cho thấy thị trường sách vẫn duy trì hoạt động ổn định, tuy nhiên đã bắt đầu chịu tác động từ sự thay đổi của môi trường xuất bản và thị trường tiêu thụ.

Trong cơ cấu xuất bản hiện nay, mảng sách giáo dục vẫn chiếm tỷ trọng lớn và đóng vai trò quan trọng đối với toàn ngành. Tuy vậy, những điều chỉnh trong chính sách giáo dục và sự thay đổi của nhu cầu thị trường đã khiến sản lượng sách ở một số phân khúc giảm xuống, từ đó ảnh hưởng nhất định đến doanh thu chung.

Bên cạnh những biến động của thị trường sách in truyền thống, xuất bản điện tử đang nổi lên như một điểm sáng đáng chú ý. Năm 2025, cả nước có hơn 5.200 xuất bản phẩm điện tử với khoảng 35 triệu lượt truy cập. Đáng chú ý, đã có 35 trong tổng số 52 nhà xuất bản triển khai xuất bản điện tử, chiếm hơn một nửa hệ thống xuất bản cả nước.

Những con số này cho thấy quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực xuất bản đang diễn ra ngày càng rõ nét. Không chỉ dừng lại ở việc số hóa nội dung, các nhà xuất bản cũng đang từng bước mở rộng cách thức đưa sách đến với độc giả.

Sự thay đổi của môi trường đọc đang thúc đẩy ngành xuất bản phải điều chỉnh phương thức phát hành. Các kênh trực tuyến, sàn thương mại điện tử và mạng xã hội ngày càng trở thành cầu nối quan trọng giữa sách và bạn đọc, làm thay đổi đáng kể mô hình kinh doanh truyền thống của thị trường sách.

Tuy nhiên, song hành với sự phát triển của thị trường, ngành xuất bản vẫn phải đối mặt với một vấn đề tồn tại nhiều năm nhưng chưa được giải quyết triệt để, đó là nạn sách giả và sách lậu. Đây được xem là “căn bệnh” dai dẳng của thị trường sách, gây thiệt hại không nhỏ cho các nhà xuất bản, làm ảnh hưởng đến quyền lợi của tác giả, đồng thời khiến độc giả đối mặt với nguy cơ tiếp cận những ấn phẩm kém chất lượng.

Thực tế cho thấy sách giả, sách in lậu thường xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, từ các ấn bản in kém chất lượng đến việc phát hành trái phép trên môi trường trực tuyến. Sự phát triển của thương mại điện tử và các nền tảng số, dù mở rộng cơ hội tiếp cận sách, cũng vô tình tạo ra những kẽ hở để sách lậu len lỏi vào thị trường.

Tại hội nghị, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Phan Xuân Thủy nhấn mạnh rằng xuất bản giữ vai trò đặc biệt trong việc lan tỏa tri thức, định hướng văn hóa đọc và góp phần xây dựng nền tảng văn hóa của xã hội. Trong bối cảnh mới, ngành xuất bản cần tiếp tục đổi mới nội dung, nâng cao chất lượng sách và thích ứng với xu thế phát triển của công nghệ.

Theo Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành Nguyễn Nguyên, để nâng cao năng lực cạnh tranh, ngành xuất bản sẽ bám sát tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Trên cơ sở đó, ngành xác định hướng phát triển dựa trên “bộ tứ trụ cột” gồm xây dựng hạ tầng tri thức quốc gia, đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển công nghiệp văn hóa và tiếp tục hoàn thiện thể chế. Trong định hướng mới này, xuất bản không chỉ dừng lại ở việc sản xuất sách in truyền thống. Thay vào đó, ngành sẽ hướng tới xây dựng một hệ sinh thái nội dung đa nền tảng, nơi tri thức được lan tỏa qua nhiều hình thức như sách giấy, sách điện tử, sách nói và các nền tảng học tập số.

Sự chuyển mình đó cho thấy ngành xuất bản đang bước vào một giai đoạn phát triển mới. Khi công nghệ làm thay đổi cách tiếp cận tri thức của xã hội, các nhà xuất bản buộc phải đổi mới từ khâu sản xuất nội dung đến phương thức phát hành.

Một “kịch bản mới” đang dần hình thành cho ngành sách Việt Nam, trong đó chuyển đổi số và hệ sinh thái tri thức đa nền tảng được xem là những yếu tố quyết định diện mạo của xuất bản trong những năm tới. Tuy vậy, để kịch bản này trở thành hiện thực, bài toán sách giả và sách lậu vẫn cần được giải quyết một cách căn cơ, nhằm tạo ra môi trường xuất bản lành mạnh và bền vững cho toàn ngành.