“Vườn cây hạnh phúc số”: Khi dữ liệu và AI đồng hành cùng học sinh tiểu học
Tại Phân hiệu 1 - Trường Tiểu học Thanh Bình, tỉnh Ninh Bình, mỗi học sinh được gắn với một “cây hạnh phúc” riêng trên nền tảng số. Những lời cảm ơn, hành động đẹp, tinh thần hợp tác hay cách ứng xử trên môi trường số được ghi nhận, tích lũy thành dữ liệu để giáo viên, học sinh và phụ huynh cùng theo dõi hành trình trưởng thành.
Khi sự tiến bộ của học sinh được “lưu lại” bằng dữ liệu
Trong giáo dục tiểu học, sự trưởng thành của một học sinh không chỉ nằm ở điểm số. Đó còn là cách các em chào hỏi thầy cô, biết nói lời cảm ơn, xin lỗi, hợp tác với bạn bè, tuân thủ nội quy, kiểm soát cảm xúc hay ứng xử có trách nhiệm trên môi trường số.
Tuy nhiên, những thay đổi này thường được giáo viên ghi nhận qua quan sát và nhận xét hằng ngày, trong khi dữ liệu về hành vi, kỹ năng và sự tiến bộ của từng học sinh chưa phải lúc nào cũng được lưu trữ một cách hệ thống. Đây là khoảng trống mà mô hình Vườn cây hạnh phúc số do cô Đinh Thị Ngọc và Nguyễn Thị Thúy Vân xây dựng hướng tới giải quyết.
Cô Đinh Thị Ngọc hướng dẫn học sinh khám phá “Vườn cây hạnh phúc số” trên màn hình, nơi những việc làm tốt và sự tiến bộ của mỗi em được ghi nhận theo thời gian.
Theo cô Đinh Thị Ngọc, ý tưởng này xuất phát khá tự nhiên từ công việc hằng ngày của giáo viên. Là những người làm công tác phong trào Đoàn, Đội, cô và đồng nghiệp có nhiều cơ hội gần gũi học sinh trong các hoạt động. Từ đó, các cô nhận thấy mỗi ngày học sinh có rất nhiều việc làm nhỏ nhưng đáng quý, từ biết giúp đỡ bạn, nói lời cảm ơn đến mạnh dạn hơn sau những lần được giáo viên động viên.
“Những điều đó thực ra rất đẹp, nhưng nếu chỉ nhận xét bằng vài dòng trong sổ hoặc nói với các em rồi thôi thì rất dễ bị bỏ quên”, cô Ngọc chia sẻ.
Từ suy nghĩ đó, hình ảnh khu vườn trở thành cách để mô hình hóa hành trình trưởng thành của mỗi học sinh. Mỗi lời yêu thương, lời cảm ơn, lời động viên hay một việc làm tốt được ví như một “hạt mầm” được gieo xuống, để theo thời gian, cây lớn lên cùng với sự trưởng thành của học sinh.
Điểm đáng chú ý là khu vườn không chỉ dành cho giáo viên. Học sinh có thể gửi lời yêu thương cho nhau, thầy cô gửi thông điệp đến học sinh, phụ huynh gửi lời nhắn cho con. Công nghệ vì thế được đưa vào không phải để tạo ra một mô hình “hiện đại” về hình thức, mà để những điều tốt đẹp diễn ra mỗi ngày trong trường học được lưu lại, nhìn thấy và lan tỏa.
12 tiêu chí tạo nên “hồ sơ phát triển số”
Trên nền tảng đó, nhóm tác giả xây dựng hệ thống 12 tiêu chí theo dõi sự phát triển của học sinh, gồm: biết ơn; hiếu thảo, lễ phép; tự giác; ứng xử chuẩn; môi trường số; tương trợ; trung thực; kỷ luật; sáng tạo; yêu thiên nhiên; làm chủ cảm xúc và năng lượng tích cực.
Giao diện “Vườn cây hạnh phúc số” ghi nhận hành trình phát triển của từng học sinh qua các tiêu chí về phẩm chất, năng lực, kỹ năng và hành vi tích cực.
Các tiêu chí được cụ thể hóa bằng những biểu hiện có thể quan sát, giúp giáo viên có cơ sở ghi nhận sự thay đổi của từng học sinh. Dữ liệu được cập nhật theo các giai đoạn, hình thành hồ sơ phát triển riêng của mỗi em.
Cách tiếp cận này cũng phản ánh một thay đổi trong tư duy sử dụng dữ liệu giáo dục: dữ liệu không chỉ để quản lý kết quả học tập mà còn có thể giúp theo dõi quá trình hình thành phẩm chất, năng lực, kỹ năng xã hội, tinh thần trách nhiệm, khả năng hợp tác và những hành vi tích cực của học sinh.
Mô hình được thử nghiệm đầu tiên tại lớp 4A với 34 học sinh trong năm học 2025-2026. Kết quả khảo sát ban đầu cho thấy một số khoảng trống đáng chú ý, đặc biệt ở hành vi trong môi trường nhóm và văn hóa số. Chẳng hạn, tỷ lệ học sinh có hành vi phù hợp trong nhóm/lớp đạt 50%, trong khi tiêu chí sử dụng ngôn ngữ tích cực trong môi trường số đạt 55,9%.
AI hỗ trợ phân tích, giáo viên giữ quyền quyết định
Đây là điểm tạo nên nét khác biệt của “Vườn cây hạnh phúc số” so với việc đơn thuần số hóa hồ sơ theo dõi học sinh.
Dữ liệu từ giáo viên, học sinh và phụ huynh được tập hợp, phân loại và trực quan hóa bằng các công cụ số. AI được sử dụng để hỗ trợ tổng hợp dữ liệu, phân loại thông tin, xây dựng báo cáo mô tả và gợi ý các thông điệp động viên dựa trên ghi nhận của giáo viên.
Tuy nhiên, AI không tự động đánh giá học sinh. Các gợi ý do AI tạo ra phải được giáo viên xem xét và xác nhận trước khi sử dụng. Vai trò chuyên môn và quyết định giáo dục vẫn thuộc về giáo viên.
Cô Đinh Thị Ngọc cho biết, mục tiêu cuối cùng của mô hình là tạo ra một vòng kết nối giữa học sinh, giáo viên và phụ huynh. Theo cô, dữ liệu giúp giáo viên có thêm một góc nhìn về quá trình phát triển của từng học sinh, không chỉ qua điểm số hay kết quả cuối cùng mà còn qua những biểu hiện nhỏ như khả năng hợp tác, tinh thần trách nhiệm, sự cố gắng hay những thay đổi tích cực trong cách ứng xử.
Trong khi đó, AI đóng vai trò công cụ hỗ trợ để tổng hợp, phân loại và trực quan hóa những dữ liệu đã được giáo viên ghi nhận, qua đó giúp giáo viên nhìn lại quá trình phát triển của học sinh thuận tiện hơn và có thêm cơ sở để đưa ra những hỗ trợ phù hợp.
“Dữ liệu và AI không thay thế vai trò của giáo viên hay gia đình. Công nghệ chỉ giúp chúng ta nhìn thấy rõ hơn những điều tốt đẹp vốn đang diễn ra mỗi ngày và tạo ra một cách mới để cùng nhau ghi nhận, nuôi dưỡng và lan tỏa những điều đó”, cô Ngọc nói.
Học sinh cùng theo dõi “Vườn cây hạnh phúc số”, qua đó nhìn thấy những “hạt mầm” tích cực được gieo từ lời cảm ơn, sự động viên và những việc làm tốt.
Từ “hạt mầm” đến hành trình trưởng thành số
Mô hình được thiết kế với 5 thành phần liên kết với nhau. Đầu tiên là hệ thống “hạt mầm hạnh phúc”, nơi ghi nhận những lời yêu thương, lời cảm ơn, sự động viên, việc làm tốt hoặc cam kết tích cực. Nội dung được giáo viên kiểm duyệt trước khi hiển thị.
Tiếp đó là “cây hạnh phúc” cá nhân, nơi những biểu hiện tích cực trong học tập, trách nhiệm, hợp tác và văn hóa ứng xử được ghi nhận. Dữ liệu được theo dõi theo tuần, tháng, học kỳ và năm, qua đó tạo thành hành trình phát triển của từng học sinh.
Một thành phần khác là “hành trình trưởng thành số”, lưu giữ những dấu mốc tích cực và hỗ trợ học sinh tự nhìn lại quá trình của mình. Dữ liệu đồng thời tạo thêm cơ sở để phụ huynh tham gia vào quá trình đồng hành cùng con.
Điểm quan trọng là cây hạnh phúc không được sử dụng để xếp hạng hay tạo cạnh tranh giữa học sinh. Mục tiêu là giúp mỗi em nhìn thấy sự tiến bộ của chính mình và được ghi nhận đúng lúc.
“Với chúng tôi, một ‘khu vườn số’ chỉ thực sự có ý nghĩa khi phía sau mỗi dữ liệu vẫn là một con người, một câu chuyện và một sự trưởng thành được yêu thương”, cô Ngọc chia sẻ.
Dữ liệu cho thấy những thay đổi bước đầu
Sau thời gian triển khai tại lớp 4A, các tiêu chí đều ghi nhận mức cải thiện. Tỷ lệ học sinh biết chào hỏi, lễ phép với giáo viên tăng từ 79,4% lên 100%; hòa đồng với bạn bè từ 73,5% lên 94,1%; biết nói lời xin lỗi, cảm ơn phù hợp từ 64,7% lên 88,2%.
Đáng chú ý, tiêu chí về hành vi phù hợp trong nhóm/lớp tăng từ 50% lên 91,2%, trong khi việc sử dụng ngôn ngữ tích cực trong môi trường số tăng từ 55,9% lên 91,2%.
Những con số này cho thấy xu hướng thay đổi tích cực trong nhóm học sinh được thử nghiệm. Tuy nhiên, nhóm tác giả cũng lưu ý đây mới là kết quả bước đầu của một mô hình được triển khai tại một trường, với thời gian theo dõi tương đối ngắn và chưa có nhóm đối chứng. Vì vậy, các kết quả chưa thể được xem là bằng chứng để khẳng định quan hệ nhân quả giữa mô hình và sự thay đổi của học sinh.
Cô Đinh Thị Ngọc (bên trái) và cô Nguyễn Thị Thúy Vân (bên phải), tác giả mô hình “Vườn cây hạnh phúc số”, ứng dụng dữ liệu giáo dục và AI trong theo dõi hành trình phát triển của học sinh.
Từ thử nghiệm ban đầu với 34 học sinh, mô hình đã được mở rộng tới 24 lớp, với hơn 800 học sinh của Trường Tiểu học Quang Trung năm học 2025 - 2026 (nay là Phân hiệu 1 - Trường Tiểu học Thanh Bình). Mô hình cũng được chia sẻ thông qua các hoạt động chuyên môn, tập huấn và bước đầu được áp dụng thử nghiệm tại một số trường trong và ngoài tỉnh Ninh Bình.
Điểm đáng chú ý của “Vườn cây hạnh phúc số” không nằm ở việc đưa thêm một công cụ công nghệ vào trường học, mà ở cách dữ liệu được đặt trong một quy trình giáo dục có sự tham gia của giáo viên, học sinh và phụ huynh.
