COP31: Thế giới trước phép thử về trách nhiệm ứng phó biến đổi khí hậu

Trong bối cảnh khoảng cách giữa cam kết và hành động khí hậu toàn cầu vẫn còn lớn, COP31 được kỳ vọng tạo bước chuyển về tài chính và hợp tác quốc tế.

Hội nghị lần thứ 31 các bên tham gia Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (COP31) dự kiến diễn ra từ ngày 9-20/11/2026 tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ, với sự tham gia của các nhà đàm phán đến từ gần 200 quốc gia và vùng lãnh thổ.

Hội nghị diễn ra trong bối cảnh thế giới tiếp tục đối mặt với những thách thức ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu, trong khi tiến độ giảm phát thải, thích ứng và huy động tài chính vẫn chưa đáp ứng yêu cầu đặt ra.

Sau hơn một thập kỷ kể từ khi Thỏa thuận Paris được thông qua năm 2015, nhiều cam kết khí hậu đã được đưa ra, song khoảng cách giữa mục tiêu và thực tế triển khai vẫn là vấn đề đáng lo ngại. Những bất đồng về trách nhiệm tài chính, lộ trình chuyển dịch năng lượng và cơ chế hỗ trợ các nước đang phát triển tiếp tục đặt ra thách thức đối với tiến trình đàm phán quốc tế.

Trong bối cảnh nguồn lực tài chính hạn hẹp, cạnh tranh địa chính trị và những sức ép đối với tăng trưởng kinh tế toàn cầu, COP31 không chỉ là diễn đàn tìm kiếm sự đồng thuận mà còn được xem là phép thử đối với quyết tâm chuyển các cam kết khí hậu thành hành động cụ thể.

Trung tâm triển lãm Antalya EXPO ở Thổ Nhĩ Kỳ là địa điểm tổ chức COP31. Ảnh: Orhan Cicek/Anadolu

Khoảng trống tài chính khí hậu và phép thử đối với COP31

Một trong những nội dung được quan tâm hàng đầu tại COP31 là khả năng huy động và phân bổ nguồn lực tài chính khí hậu, đặc biệt đối với các quốc gia đang phát triển, nơi chịu nhiều tác động của biến đổi khí hậu nhưng còn hạn chế về nguồn lực ứng phó.

Báo cáo của Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) công bố trước thềm hội nghị cho thấy khoảng cách đáng kể giữa nhu cầu tài chính thích ứng và nguồn vốn thực tế được cung cấp.

Theo đó, các nước đang phát triển cần khoảng 305 tỷ USD mỗi năm vào năm 2035 để thích ứng với biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, nguồn tài chính công quốc tế từ các nước phát triển dành cho mục tiêu này trong năm 2024 mới đạt khoảng 28,2-31,7 tỷ USD, tương đương khoảng 10% nhu cầu dự kiến.

Khoảng cách này phản ánh một trong những thách thức lớn nhất của hợp tác khí hậu toàn cầu: Nhu cầu đầu tư cho thích ứng ngày càng tăng, trong khi nguồn lực hỗ trợ chưa theo kịp mức độ và tốc độ gia tăng của các rủi ro khí hậu.

Theo các thỏa thuận khí hậu quốc tế, các nước phát triển có trách nhiệm hỗ trợ tài chính để các nước đang phát triển nâng cao khả năng thích ứng và chuyển dịch sang các mô hình phát triển ít phát thải.

Nguồn tài chính này có vai trò quan trọng trong việc xây dựng hệ thống đê biển, đê sông, phát triển giống cây trồng chịu hạn, nâng cấp cơ sở hạ tầng, gia cố nhà cửa và triển khai các hệ thống cảnh báo sớm nhằm giảm thiểu thiệt hại do thiên tai.

Tuy nhiên, nếu nguồn lực quốc tế không được cải thiện, các nước đang phát triển có nguy cơ phải dành ngày càng nhiều ngân sách để khắc phục hậu quả thiên tai, thay vì đầu tư cho giáo dục, y tế, hạ tầng và các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội.

Thực tế cho thấy, đầu tư vào năng lực phòng ngừa và ứng phó có thể tạo ra khác biệt lớn trong việc bảo vệ tính mạng và tài sản của cộng đồng. Trong trận lũ quét tại Nepal năm 2026, nhờ kiến thức phòng, chống thiên tai và khả năng nhận diện rủi ro, hiệu trưởng một trường học đã kịp thời sơ tán học sinh lên vùng cao trước khi dòng lũ tràn tới. Toàn bộ học sinh được cứu sống dù ngôi trường bị phá hủy.

Câu chuyện này cho thấy hiệu quả của việc đầu tư vào kiến thức, hệ thống cảnh báo sớm và năng lực ứng phó tại cộng đồng, đặc biệt ở những khu vực dễ bị tổn thương trước các hiện tượng thời tiết cực đoan.

Tuy nhiên, thách thức về tài chính khí hậu không chỉ nằm ở quy mô vốn huy động mà còn liên quan đến khả năng tiếp cận, điều kiện vay vốn, tốc độ giải ngân và mức độ phù hợp với nhu cầu thực tế của từng quốc gia.

Trong khi đó, triển vọng đạt được đồng thuận về tài chính tại COP31 còn chịu tác động từ bối cảnh kinh tế và địa chính trị thế giới. Cạnh tranh chiến lược, xung đột khu vực, biến động thị trường năng lượng, sức ép lạm phát và khó khăn ngân sách khiến nhiều chính phủ phải cân nhắc lại các ưu tiên đầu tư.

Khi những cam kết hỗ trợ chưa được thực hiện đầy đủ hoặc nguồn vốn khó tiếp cận, các nước đang phát triển sẽ gặp nhiều trở ngại trong việc triển khai những mục tiêu chuyển đổi đầy tham vọng. Đồng thời, sự thiếu tin cậy giữa các bên có thể làm suy giảm hiệu quả của các cơ chế hợp tác khí hậu.

Vì vậy, yêu cầu đặt ra đối với COP31 không chỉ là đạt được những thỏa thuận mới, mà còn phải củng cố lòng tin, làm rõ trách nhiệm của các bên và xây dựng cơ chế thực thi đủ mạnh để nguồn tài chính khí hậu thực sự đến được với các quốc gia và cộng đồng cần hỗ trợ.

Trong bối cảnh công nghệ năng lượng sạch, hệ thống cảnh báo sớm và các giải pháp dựa vào thiên nhiên đang có những bước tiến đáng kể, thế giới có thêm điều kiện để ứng phó hiệu quả hơn với biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, những tiến bộ này chỉ có thể phát huy tác dụng khi đi kèm nguồn lực tài chính tương xứng, năng lực triển khai và sự phối hợp chính sách ở quy mô quốc tế.

Việt Nam trước yêu cầu bảo đảm an ninh tài nguyên và thúc đẩy chuyển đổi xanh

Đối với Việt Nam, những vấn đề được đặt ra tại COP31 có ý nghĩa thiết thực trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang tác động trực tiếp đến sản xuất, đời sống, an ninh nguồn nước và an ninh năng lượng.

Một trong những thách thức trước mắt là nguy cơ thiếu hụt nguồn nước trong mùa khô 2026-2027 do tác động của El Niño.

Theo Cục Khí tượng Thủy văn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), El Niño xuất hiện từ tháng 6/2026 và đạt mức rất mạnh từ giữa tháng 9, với nhiệt độ mặt nước biển tại khu vực Niño 3.4 cao hơn trung bình khoảng 2,5°C.

Diễn biến này làm gia tăng nguy cơ thiếu mưa, suy giảm dòng chảy và hạn chế khả năng tích nước tại các hồ chứa. Đáng chú ý, dung tích các hồ tại khu vực phía Đông Quảng Ngãi, Gia Lai và Đắk Lắk chỉ đạt khoảng 20-40%.

Dự báo trong tháng 11-12/2026, dòng chảy đến các hồ chứa tại Bắc Bộ có thể thiếu hụt 25-40%, trong khi Trung Bộ và Nam Bộ thiếu hụt 30-50%, cá biệt có hồ thiếu hụt trên 65%.

Nguy cơ suy giảm nguồn nước không chỉ ảnh hưởng đến sinh hoạt mà còn tác động trực tiếp đến các ngành kinh tế sử dụng nhiều nước như nông nghiệp, công nghiệp và sản xuất điện.

Đối với thủy điện, lượng nước về hồ thấp có thể làm giảm khả năng phát điện, trong khi nhu cầu tiêu thụ điện có nguy cơ tăng cao nếu nắng nóng năm 2027 xuất hiện sớm và gay gắt hơn bình thường.

Điều này cho thấy ứng phó với biến đổi khí hậu không thể tách rời bài toán bảo đảm an ninh nguồn nước, an ninh năng lượng và duy trì ổn định hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Trước những thách thức đó, ngày 6/11/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2129/QĐ-TTg về Kế hoạch phòng, chống thiên tai quốc gia giai đoạn 2026-2030.

Kế hoạch tập trung giải quyết các nhiệm vụ có tính tổng thể, liên ngành và liên vùng, hướng tới những loại hình thiên tai có nguy cơ gây thiệt hại lớn như bão mạnh, siêu bão, lũ lụt, lũ quét, sạt lở đất, hạn hán và xâm nhập mặn.

Đáng chú ý, định hướng xuyên suốt là chuyển từ ứng phó bị động sang chủ động phòng ngừa, đồng thời lồng ghép các giải pháp phòng, chống thiên tai vào quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, sử dụng đất, giao thông, tài nguyên nước và thủy lợi.

Các nhiệm vụ như bảo đảm không gian thoát lũ, điều chỉnh quy trình vận hành liên hồ chứa, nâng cấp công trình phòng, chống thiên tai và di dời dân cư khỏi khu vực nguy hiểm cần được triển khai đồng bộ.

Cách tiếp cận này có ý nghĩa quan trọng khi rủi ro khí hậu ngày càng mang tính liên ngành, liên vùng, đòi hỏi sự phối hợp giữa các cấp quản lý, địa phương và cộng đồng doanh nghiệp.

Song song với yêu cầu thích ứng, Việt Nam cũng xác định COP31 là cơ hội thúc đẩy hợp tác quốc tế, huy động nguồn lực tài chính và công nghệ phục vụ quá trình chuyển đổi xanh.

Theo Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), các ưu tiên của Việt Nam tại hội nghị tập trung vào tài chính khí hậu, chuyển đổi công bằng, thích ứng với biến đổi khí hậu, thị trường carbon, nông nghiệp và an ninh lương thực.

Về tài chính khí hậu, Việt Nam hướng tới thúc đẩy lộ trình huy động 1,3 nghìn tỷ USD mỗi năm trên phạm vi toàn cầu, đề xuất tăng tỷ trọng viện trợ không hoàn lại, đồng thời xây dựng bộ chỉ số đánh giá tài chính khí hậu và công khai lộ trình thực hiện nghĩa vụ tài chính.

Đối với chuyển đổi công bằng, Việt Nam ưu tiên thúc đẩy đưa Cơ chế chuyển đổi công bằng vào vận hành, đồng thời đề xuất thảo luận về các rào cản thương mại đơn phương, trong đó có Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu.

Đây là vấn đề có ý nghĩa trực tiếp đối với năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam, nhất là trong bối cảnh các thị trường xuất khẩu lớn ngày càng đặt ra yêu cầu khắt khe về phát thải khí nhà kính, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn môi trường.

Để thích ứng với những thay đổi này, doanh nghiệp cần đẩy mạnh đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, kiểm kê phát thải và từng bước chuyển đổi sang các phương thức sản xuất ít carbon.

Việc đáp ứng các tiêu chuẩn xanh không chỉ góp phần thực hiện mục tiêu giảm phát thải mà còn trở thành yếu tố quan trọng để duy trì thị trường xuất khẩu và nâng cao vị thế hàng hóa Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Trong lĩnh vực thị trường carbon, Việt Nam ưu tiên thúc đẩy vận hành đầy đủ, minh bạch và hiệu quả các cơ chế hợp tác theo Điều 6 Thỏa thuận Paris, bảo đảm tính toàn vẹn môi trường, tránh tính hai lần lượng giảm phát thải và phù hợp với năng lực của các nước đang phát triển.

Việc đưa sàn giao dịch carbon vào vận hành thí điểm từ tháng 6/2026 được xem là bước đi đáng chú ý trong quá trình hình thành công cụ kinh tế hỗ trợ mục tiêu giảm phát thải, đồng thời tạo thêm động lực để doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ sạch.

Đối với nông nghiệp, Việt Nam tập trung xây dựng cơ sở dữ liệu và hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm tra (MRV) đối với các hoạt động thích ứng và giảm phát thải khí nhà kính; phát triển chuỗi giá trị nông sản, thực phẩm thông minh với khí hậu và đẩy mạnh chuyển đổi số.

Trong khuôn khổ COP31, Việt Nam dự kiến tổ chức Nhà Việt Nam (Vietnam Pavilion) với 21 sự kiện, gồm 2 sự kiện cấp cao, 1 phiên khai mạc, 1 phiên bế mạc và 17 sự kiện kỹ thuật.

Các nội dung trao đổi tập trung vào chuyển đổi nông nghiệp, thị trường carbon, thương mại thúc đẩy thích ứng, chuyển dịch năng lượng, giải pháp thuận thiên và vai trò của doanh nghiệp trong giảm phát thải.

Đáng chú ý, ngày 17/11 dự kiến diễn ra sự kiện cấp cao về Việt Nam ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới, đồng thời công bố sáng kiến Đối tác chuỗi giá trị nông nghiệp - thực phẩm thông minh với khí hậu và có trách nhiệm.

Những hoạt động này được kỳ vọng mở rộng cơ hội hợp tác, kết nối nguồn lực quốc tế với các nhu cầu thực tiễn trong quá trình phát triển kinh tế xanh tại Việt Nam.

Theo Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) cập nhật năm 2022, Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 giảm 15,8% lượng phát thải khí nhà kính so với kịch bản phát triển thông thường bằng nguồn lực trong nước. Nếu có thêm hỗ trợ quốc tế về tài chính, công nghệ và nâng cao năng lực, mức giảm có thể đạt 43,5%.

Sự chênh lệch giữa hai mức mục tiêu cho thấy vai trò quan trọng của nguồn lực quốc tế đối với tiến trình giảm phát thải và thực hiện các cam kết khí hậu của Việt Nam.

Tuy nhiên, huy động được nguồn vốn mới chỉ là bước đầu. Để chuyển các cam kết thành kết quả cụ thể, cần có danh mục dự án đáp ứng điều kiện tiếp cận vốn, cơ chế triển khai minh bạch, lộ trình thực hiện rõ ràng và năng lực hấp thụ nguồn lực tại doanh nghiệp, địa phương.

Đặc biệt, việc sử dụng hiệu quả tài chính khí hậu cần gắn với khả năng giám sát, đánh giá kết quả giảm phát thải, nâng cao năng lực chống chịu và bảo đảm lợi ích thực chất cho cộng đồng.

Trong bối cảnh tăng trưởng kinh tế ngày càng gắn chặt với yêu cầu giảm phát thải và sử dụng hiệu quả tài nguyên, chuyển đổi xanh không còn chỉ là mục tiêu môi trường mà đã trở thành một yêu cầu đối với chất lượng tăng trưởng và sức cạnh tranh dài hạn của nền kinh tế.

Từ bảo đảm an ninh nguồn nước, vận hành an toàn hồ chứa, phát triển năng lượng sạch đến xây dựng thị trường carbon và chuyển đổi nông nghiệp, hiệu quả ứng phó với biến đổi khí hậu cần được thể hiện bằng những kết quả có thể đo lường, thay vì chỉ dừng lại ở các cam kết.

COP31 vì vậy không chỉ là cơ hội để Việt Nam tiếp tục khẳng định trách nhiệm trong nỗ lực ứng phó với biến đổi khí hậu toàn cầu, mà còn là dịp thúc đẩy hợp tác, thu hút nguồn lực và cụ thể hóa các giải pháp phát triển bền vững.

Quan trọng hơn, khả năng chuyển những cam kết và sáng kiến thành các chương trình, dự án có nguồn vốn, tiến độ và trách nhiệm thực hiện rõ ràng sẽ là thước đo hiệu quả của quá trình chuyển đổi xanh, hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050.