Đảm bảo an toàn, an ninh thông tin trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành động lực quan trọng thúc đẩy chuyển đổi số và phát triển kinh tế số trên phạm vi toàn cầu. Bên cạnh những cơ hội to lớn trong nâng cao hiệu quả quản trị, tối ưu hóa hoạt động và tăng cường năng lực bảo vệ hệ thống thông tin; AI cũng đang đặt ra nhiều thách thức mới đối với các quốc gia, tổ chức và doanh nghiệp.

Cùng với quá trình chuyển đổi số, AI đang phát triển với tốc độ rất nhanh và từng bước khẳng định vai trò là một trong những công nghệ cốt lõi của thời đại số. AI không chỉ hỗ trợ con người xử lý lượng dữ liệu khổng lồ trong thời gian ngắn mà còn có khả năng phân tích, dự báo, tự động hóa nhiều quy trình và hỗ trợ ra quyết định trong nhiều lĩnh vực. Đặc biệt, sự xuất hiện của các mô hình AI tạo sinh đã mở ra nhiều cơ hội mới trong sáng tạo nội dung, phát triển sản phẩm, cung cấp dịch vụ và nâng cao năng suất lao động. Có thể thấy, AI đang dần trở thành một động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế số và xã hội số.

Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích mang lại, AI cũng đang tạo ra nhiều thách thức mới đối với công tác bảo đảm an toàn, an ninh thông tin. Nếu trước đây các nguy cơ chủ yếu xuất phát từ virus, mã độc hoặc các cuộc tấn công mạng truyền thống thì hiện nay, AI đã được khai thác để thực hiện nhiều hình thức tấn công tinh vi hơn. Các đối tượng có thể sử dụng AI để tạo email lừa đảo, giả mạo giọng nói, hình ảnh, video, tự động dò quét lỗ hổng bảo mật hoặc xây dựng các chiến dịch tấn công có chủ đích với quy mô lớn. Những công nghệ này làm cho việc phân biệt giữa thông tin thật và thông tin giả trở nên khó khăn hơn, đồng thời gia tăng nguy cơ rò rỉ dữ liệu, đánh cắp tài khoản, chiếm đoạt tài sản và phát tán thông tin sai lệch trên không gian mạng.

Hội thảo “Bảo mật trong kỷ nguyên AI - Chiến lược hình thành tương lai số” ( Ảnh: Báo điện tử Chính phủ)

Đối với Việt Nam, quá trình chuyển đổi số quốc gia đang được triển khai mạnh mẽ trên tất cả các lĩnh vực. AI được ứng dụng ngày càng nhiều trong quản lý nhà nước, tài chính, ngân hàng, giáo dục, y tế, giao thông và nhiều ngành kinh tế khác. Bên cạnh những kết quả tích cực, tình hình mất an toàn thông tin vẫn diễn biến phức tạp với nhiều hình thức tấn công mạng, lừa đảo trực tuyến và rò rỉ dữ liệu có xu hướng gia tăng. Đặc biệt, sự phát triển nhanh của AI đang đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với công tác bảo vệ thông tin, từ hoàn thiện hành lang pháp lý, nâng cao năng lực quản trị đến phát triển nguồn nhân lực và ứng dụng các công nghệ bảo mật hiện đại. Vì vậy, bảo đảm an toàn, an ninh thông tin không chỉ là yêu cầu về mặt kỹ thuật mà còn là điều kiện quan trọng để bảo vệ chủ quyền số, duy trì niềm tin của người dân, bảo đảm hoạt động ổn định của các cơ quan, tổ chức và tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên số.

Những thách thức mới đối với bảo đảm an toàn, an ninh thông tin trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo

Sự phát triển mạnh mẽ của AI đang làm thay đổi phương thức bảo đảm an toàn, an ninh thông tin, đồng thời đặt ra nhiều thách thức mới, phức tạp và khó dự báo. Nổi bật là nguy cơ gia tăng các cuộc tấn công mạng có tính tự động hóa cao, tinh vi và khó phát hiện. AI cho phép các đối tượng nhanh chóng phân tích hệ thống, xác định lỗ hổng bảo mật, tối ưu hóa phương thức xâm nhập và điều chỉnh hành vi mã độc nhằm né tránh các cơ chế phòng vệ truyền thống. Bên cạnh đó, AI tạo sinh bị lợi dụng để tạo lập hình ảnh, giọng nói, video giả mạo với độ chân thực cao, phục vụ hành vi lừa đảo, mạo danh và phát tán thông tin sai lệch, gây thiệt hại về tài sản, ảnh hưởng đến uy tín tổ chức và làm suy giảm niềm tin xã hội.

Một vấn đề đáng quan tâm là nguy cơ rò rỉ dữ liệu, xâm phạm quyền riêng tư và khai thác thông tin trái phép trong quá trình huấn luyện, vận hành AI. Việc thiếu kiểm soát dữ liệu đầu vào, đặc biệt đối với tài liệu nội bộ, thông tin cá nhân và dữ liệu nghiệp vụ, có thể gây ra những hệ lụy nghiêm trọng đối với cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và lợi ích quốc gia. Trong khi đó, tốc độ phát triển công nghệ đặt ra yêu cầu cấp thiết về hoàn thiện thể chế, chính sách và hành lang pháp lý, nhất là quy định về trách nhiệm pháp lý, bảo vệ dữ liệu và kiểm soát hoạt động ứng dụng AI. Những hạn chế về nguồn nhân lực chất lượng cao, năng lực chuyên môn và nhận thức về an toàn, an ninh thông tin cũng làm gia tăng khó khăn trong phòng ngừa, phát hiện và xử lý các nguy cơ phát sinh. Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng khẳng định “Các vấn đề an ninh phi truyền thống, trong đó có vấn đề quản lý không gian mạng toàn cầu đặt ra thách thức, nguy cơ mới đe doạ an ninh các quốc gia. Trong khi đó, công tác đảm bảo an ninh thông tin, an ninh mạng của Việt Nam vẫn còn một số bất cập, hạn chế, gây ra thách thức lớn đối với bảo đảm quốc phòng, an ninh”

Xu hướng phát triển của bảo đảm an toàn, an ninh thông tin trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo

Sự phát triển của AI không chỉ làm gia tăng các nguy cơ, thách thức đối với an toàn, an ninh thông tin mà còn tạo động lực thúc đẩy sự chuyển đổi căn bản về tư duy, phương thức và mô hình bảo vệ không gian số. Xu hướng nổi bật hiện nay là chuyển từ tư duy bảo vệ từng hệ thống thông tin riêng lẻ sang bảo vệ tổng thể hệ sinh thái số. Nếu trước đây, hoạt động bảo đảm an toàn, an ninh thông tin chủ yếu tập trung vào máy chủ, mạng nội bộ và các thiết bị đầu cuối thì trong kỷ nguyên AI, phạm vi bảo vệ đã mở rộng sang dữ liệu, nền tảng số, mô hình AI, ứng dụng công nghệ và toàn bộ chuỗi cung ứng phần mềm. Điều này đòi hỏi việc bảo đảm an toàn, an ninh thông tin phải được tích hợp xuyên suốt từ khâu thiết kế, phát triển đến triển khai, vận hành và khai thác công nghệ, trở thành trách nhiệm chung của các cơ quan quản lý, tổ chức và doanh nghiệp, thay vì chỉ là nhiệm vụ của bộ phận kỹ thuật chuyên trách.

Cùng với đó, phát triển AI theo hướng an toàn, minh bạch và có trách nhiệm đang trở thành định hướng quan trọng trong quản trị công nghệ. Trọng tâm không chỉ dừng lại ở nâng cao hiệu suất và khả năng ứng dụng AI mà còn chú trọng kiểm soát rủi ro, bảo đảm tính minh bạch, khả năng giải trình, bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền lợi của người sử dụng. Các yêu cầu về đạo đức AI, quản trị dữ liệu, đánh giá tác động và kiểm soát các quyết định do AI hỗ trợ ngày càng được coi trọng trong quá trình nghiên cứu, phát triển và triển khai công nghệ. Xu hướng này cho thấy bảo đảm an toàn, an ninh thông tin cần được đặt trong mối quan hệ hữu cơ với quản trị AI, qua đó vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo, vừa hạn chế những tác động tiêu cực đối với cá nhân, tổ chức và xã hội.

Một xu hướng có ý nghĩa ngày càng quan trọng là tăng cường hợp tác giữa Nhà nước, doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu và các tổ chức quốc tế. Do các mối đe dọa trên không gian mạng có tính xuyên biên giới, trong khi năng lực ứng dụng AI và phương thức tấn công liên tục thay đổi, việc bảo đảm an toàn, an ninh thông tin không thể chỉ dựa vào nguồn lực của từng quốc gia hay tổ chức riêng lẻ. Vì vậy, chia sẻ thông tin về nguy cơ an ninh mạng, phối hợp ứng phó sự cố, xây dựng tiêu chuẩn chung, nghiên cứu công nghệ bảo mật và đào tạo nguồn nhân lực đang trở thành những nội dung hợp tác thiết yếu. Đối với Việt Nam, chủ động tham gia các cơ chế hợp tác quốc tế, đồng thời phát huy vai trò của các cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp công nghệ và cơ sở đào tạo, nghiên cứu là điều kiện quan trọng để nâng cao năng lực tự chủ công nghệ, củng cố khả năng phòng ngừa, ứng phó với các nguy cơ an ninh mạng, hướng tới xây dựng không gian số an toàn, tin cậy và phát triển bền vững.

AI tái định hình an ninh mạng toàn cầu ( Ảnh: Báo Sài Gòn giải phóng)