Đánh thức 'linh hồn' đất bazan

Hơn một thế kỷ từ khi những mầm xanh đầu tiên bén rễ vào lòng đất đỏ, cà phê không chỉ là cây trồng thoát nghèo, mà trở thành "máu thịt" của Gia Lai. Nhưng đến khi có "thẻ căn cước" mang tên chỉ dẫn địa lý, cà phê Gia Lai mới được định danh trọn vẹn trên bản đồ nông sản thế giới.

Chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý không chỉ là dấu mốc quan trọng đối với ngành cà phê Gia Lai, mà còn là sự ghi nhận ở tầm quốc gia đối với những giá trị đặc thù hình thành từ điều kiện tự nhiên và tri thức canh tác của con người vùng đất Tây Nguyên.

Ngày 10/11/2022, Cục Sở hữu trí tuệ đã ban hành Quyết định số 5372/QĐ-SHTT, chính thức cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý số 00125 “Gia Lai” cho sản phẩm cà phê. Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Gia Lai là đơn vị được giao quản lý chỉ dẫn địa lý này.

Danh tiếng được tạo dựng từ thiên nhiên

Lịch sử vùng trồng cà phê Gia Lai bắt nguồn từ những năm đầu thế kỷ 20, khi người Pháp mang cây cà phê lên cao nguyên. Trải qua hơn một thế kỷ, cây cà phê đã bén rễ sâu vào đời sống kinh tế - văn hóa của vùng đất này, trở thành một trong những ngành hàng nông sản chủ lực.

Đến nay, Gia Lai sở hữu gần 110.000ha cà phê, tập trung chủ yếu ở khu vực phíaTây. Sản phẩm cà phê Gia Lai đa dạng, từ cà phê nhân thô đến các dạng chế biến như hạt rang và bột xay. Sản lượng hàng năm đạt khoảng 312.000 tấn cà phê nhân, với ước tính niên vụ 2025 - 2026 lên đến 333.250 tấn, tăng hơn 8.200 tấn so với vụ trước.

Từ tháng 10 đến tháng 12 hàng năm, cà phê Gia Lai bước vào mùa chín và thu hoạch.

Gia Lai sở hữu những điều kiện tự nhiên lý tưởng cho cây cà phê, đặc biệt là cà phê Robusta. Độ cao trung bình, nền nhiệt ổn định cùng thổ nhưỡng bazan màu mỡ đã tạo nên nền tảng vững chắc cho chất lượng hạt cà phê.

Đặc biệt, khí hậu Gia Lai cũng đóng vai trò quyết định đến hương vị cà phê. Từ tháng 4 đến tháng 9 hằng năm, cây cà phê bước vào giai đoạn hình thành quả và tích lũy chất khô, gluxit và tinh dầu. Nhiệt độ trong giai đoạn này ảnh hưởng trực tiếp đến mùi thơm lan tỏa, khả năng lưu hương lâu và vị đặc trưng của cà phê Gia Lai. Đến giai đoạn chín, từ tháng 10 đến cuối tháng 12, độ ẩm không khí giảm mạnh, giúp hạn chế hoạt động của hormone sinh trưởng, tạo điều kiện cho quá trình chuyển hóa các hợp chất trong hạt, nâng cao hàm lượng chất khô, protein và caffeine.

Bên cạnh yếu tố tự nhiên, phương thức canh tác và chế biến của người dân bản địa đóng vai trò quan trọng. Nông dân Gia Lai áp dụng kỹ thuật truyền thống kết hợp hiện đại, từ thu hoạch thủ công đến sơ chế ướt hoặc khô, đảm bảo chất lượng cao.

Hiện nay, khoảng 57.000ha cà phê tại Gia Lai sản xuất theo tiêu chuẩn quốc tế như 4C, VietGAP, Rainforest và Organic, góp phần nâng cao giá trị xuất khẩu.

Nhờ sự cộng hưởng của điều kiện tự nhiên và phương thức canh tác, cà phê Gia Lai ngày càng khẳng định danh tiếng trên thị trường. Hạt cà phê có kích thước đồng đều, mùi thơm thoảng nhẹ, gợi liên tưởng đến mùi đậu phộng tươi, lưu hương lâu. Khi thưởng thức, cà phê có vị ngậy, hơi béo, ít đắng gắt, hậu vị ngọt kéo dài nơi cổ họng - một dấu ấn riêng khó trộn lẫn.

Định hình chiến lược phát triển thương hiệu

Dù sở hữu vùng nguyên liệu lớn và chất lượng cao, song tiềm năng chế biến sâu của cà phê Gia Lai vẫn chưa được khai thác tương xứng. Nguyên nhân chủ yếu đến từ hạn chế về nguồn lực đầu tư và công nghệ. Các dây chuyền sản xuất cà phê rang xay, cà phê hòa tan đạt chuẩn quốc tế đòi hỏi vốn đầu tư lớn, trong khi phần lớn doanh nghiệp địa phương có quy mô vừa và nhỏ, khó tiếp cận các nguồn vốn ưu đãi dài hạn.

Điều kiện thổ nhưỡng và thời tiết đã giúp cà phê Gia Lai có những nét đặc trưng riêng.

Bên cạnh đó, nguồn nhân lực có trình độ cao trong lĩnh vực rang xay, chế biến cà phê còn thiếu, khiến doanh nghiệp gặp khó khi phát triển các phân khúc sản phẩm giá trị gia tăng cao, phục vụ những thị trường khó tính.

Nhận thức rõ những thách thức này, thời gian qua, tỉnh Gia Lai đã triển khai nhiều chính sách hỗ trợ phát triển ngành cà phê chế biến. Trong đó, trọng tâm là rà soát, quy hoạch lại vùng nguyên liệu gắn với các cơ sở chế biến; hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận vốn vay ưu đãi, vốn khuyến công để đầu tư máy móc, thiết bị hiện đại; đẩy mạnh xúc tiến thương mại, kết nối doanh nghiệp với hệ thống phân phối trong nước và xuất khẩu.

Song song với đó, tỉnh chú trọng nâng cao chất lượng sản xuất ngay từ khâu đầu vào. Việc lựa chọn giống cà phê năng suất cao, chất lượng tốt được ưu tiên. Phân bón và thuốc bảo vệ thực vật được kiểm soát chặt chẽ, từng bước chuyển sang sử dụng các sản phẩm hữu cơ, vi sinh, hạn chế tối đa hóa chất độc hại; tiến tới loại bỏ hoàn toàn thuốc diệt cỏ và các loại thuốc bảo vệ thực vật có độ rủi ro cao, nhằm đảm bảo cà phê sạch, an toàn cho người tiêu dùng.

Định hướng đến năm 2030, Gia Lai đặt mục tiêu 80% diện tích cà phê được sản xuất theo các tiêu chuẩn quốc tế. Đây không chỉ là yêu cầu tất yếu để đáp ứng các thị trường khó tính, mà còn là bước đi chiến lược nhằm nâng cao giá trị, uy tín và sức cạnh tranh của cà phê Gia Lai.

Hạt cà phê đồng đều, có mùi thơm nhẹ nhàng lưu luyến như đậu phộng tươi.

Bên cạnh chất lượng, yếu tố thương hiệu được xác định là chìa khóa quan trọng. Tỉnh đang khuyến khích doanh nghiệp xây dựng câu chuyện thương hiệu gắn với vùng đất, lịch sử, con người và chỉ dẫn địa lý, qua đó tạo dấu ấn riêng, giúp cà phê Gia Lai không chỉ được biết đến như một nguyên liệu, mà còn là một sản phẩm văn hóa mang bản sắc cao nguyên.

Khép lại những trang hồ sơ về chỉ dẫn địa lý hay những con số tăng trưởng khô khốc, điều còn đọng lại sau cùng trong mỗi tách cà phê Gia Lai chính là câu chuyện về sự tử tế. Đó là sự tử tế của đất mẹ bazan đã chắt chiu nhựa sống qua hàng triệu năm để nuôi dưỡng những giống cây có lịch sử trăm năm. Đó là sự tử tế của những người nông dân bền bỉ dưới nắng cháy, nâng niu từng chùm quả chín mọng như báu vật của đại ngàn. Và giờ đây đó là khát vọng của vùng đất đang nỗ lực tự làm mới mình, để mỗi hạt cà phê rời kho không chỉ mang theo vị đắng đặc trưng, mà còn mang theo niềm tự hào của một thương hiệu quốc gia. 

Chỉ dẫn địa lý không phải là đích đến cuối cùng, nó là điểm khởi đầu cho một cuộc viễn chinh mới. Ở đó, cà phê Gia Lai không còn ẩn mình trong những bao tải thô xuất khẩu, mà sẽ hiện diện kiêu hãnh trong những không gian văn hóa sang trọng, kể cho thế giới nghe về tâm hồn người Việt và vẻ đẹp của cao nguyên lộng gió.