Làm chủ công nghệ chiến lược: Bệ phóng nâng cao năng lực quốc gia

Theo PGS.TS Bùi Thế Duy, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, việc làm chủ các công nghệ chiến lược then chốt sẽ không chỉ giúp thúc đẩy kinh tế mà còn kiến tạo năng lực quốc gia, để làm được điều đó, cần tăng cường nghiên cứu cơ bản để xây dựng nền tảng vững chắc.

Không có một nền công nghệ tiên tiến nào được xây dựng trên một nền tảng khoa học cơ bản yếu kém

Chiều ngày 25/2, Ban Chỉ đạo của Chính phủ về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo đã tổ chức phiên họp lần thứ nhất năm 2026. Cuộc họp diễn ra dưới sự chủ trì của Thủ tướng Phạm Minh Chính, Trưởng Ban Chỉ đạo.

Phát biểu tại cuộc họp, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam Bùi Thế Duy đã đề xuất nhiều giải pháp để nghiên cứu cơ bản thực sự trở thành bệ phóng cho công nghệ chiến lược quốc gia.

Theo PGS.TS Bùi Thế Duy, cuộc cách mạng toàn cầu hiện nay thì xoay quanh câu chuyện làm chủ các công nghệ chiến lược then chốt như là trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, hàng không vũ trụ, công nghệ sinh học và các công nghệ tiên phong như là lượng tử, nhiệt hạch. Việc làm chủ các công nghệ này thì không chỉ thúc đẩy kinh tế mà còn kiến tạo năng lực quốc gia.

Nhìn từ kinh nghiệm của các cường quốc công nghệ trên thế giới, ông Bùi Thế Duy khẳng định, các nước như Hoa Kỳ, Nhật Bản hay gần đây là Trung Quốc, Hàn Quốc đều chỉ ra một điểm chung là không có một nền công nghệ tiên tiến nào được xây dựng trên một nền tảng khoa học cơ bản yếu kém.

Thực tiễn phát triển khoa học, công nghệ thế giới cho thấy: không có vật lý lượng tử thì không có ngành bán dẫn; không có sinh học phân tử thì không có công nghệ mRNA; không có toán học và tối ưu hóa thì không có trí tuệ nhân tạo hiện đại.

Chiều ngày 25/2, Ban Chỉ đạo của Chính phủ về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo đã tổ chức phiên họp lần thứ nhất năm 2026. Cuộc họp diễn ra dưới sự chủ trì của Thủ tướng Phạm Minh Chính, Trưởng Ban Chỉ đạo.

Việt Nam vẫn đang phải đối mặt với nhiều khó khăn, hạn chế

Đối với Việt Nam, bên cạnh việc nhập khẩu và chuyển giao công nghệ, việc đầu tư cho nghiên cứu cơ bản có ý nghĩa đặc biệt quan trọng nhằm duy trì và nâng cao năng lực khoa học, công nghệ quốc gia. Nghiên cứu cơ bản cần được gắn kết chặt chẽ với đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, tạo nền tảng cho những đột phá trong phát triển công nghệ lõi và công nghệ chiến lược.

Trong những năm qua, dưới sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, khoa học cơ bản của Việt Nam đã đạt được những bước tiến đáng ghi nhận. Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng các cơ sở nghiên cứu, đào tạo hàng đầu đã đóng góp hàng nghìn công bố quốc tế uy tín mỗi năm, góp phần nâng cao vị thế Việt Nam trên bản đồ khoa học thế giới, đặc biệt trong các lĩnh vực toán học, vật lý, khoa học và công nghệ sinh học.

Tuy nhiên, nghiên cứu cơ bản trong nước vẫn đang phải đối mặt với nhiều khó khăn, hạn chế. Trước hết là sự đứt gãy giữa nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng thực tiễn. Hoạt động nghiên cứu cơ bản chủ yếu vẫn theo cơ chế đề xuất từ dưới lên, chưa được định hướng mạnh mẽ bởi các bài toán chiến lược lớn hay nhu cầu sản phẩm công nghệ của doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, dù đã có nhiều nhà khoa học có uy tín quốc tế, song Việt Nam vẫn chưa hình thành được các nhóm nghiên cứu, tổ chức nghiên cứu tầm cỡ khu vực và quốc tế.

Một vấn đề đáng chú ý khác là lực lượng nghiên cứu sinh – vốn được xem là lực lượng nghiên cứu nòng cốt theo thông lệ quốc tế, vẫn chủ yếu được coi như người học, chưa thực sự trở thành lực lượng nghiên cứu chuyên nghiệp với điều kiện làm việc và thu nhập phù hợp.

Ngoài ra, các cơ chế, chính sách nhằm tạo môi trường ổn định, lâu dài cho nghiên cứu cơ bản dù đã được luật hóa, nghị định hóa trong năm 2025 nhưng chưa được triển khai mạnh mẽ vào cuộc sống.

 Các đại biểu tham gia họp trực tuyến tại các điểm cầu trên cả nước

Để nghiên cứu cơ bản thực sự trở thành bệ phóng cho phát triển công nghệ chiến lược quốc gia

Trước thực tiễn trong nước và nhìn từ kinh nghiệm của các quốc gia lớn, tại cuộc họp, Viện hàm lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã đề xuất 5 nhóm giải pháp trọng tâm để nghiên cứu cơ bản thực sự trở thành bệ phóng cho phát triển công nghệ chiến lược quốc gia. Cụ thể như sau:

Thứ nhất, sớm triển khai các chính sách về cấp kinh phí nghiên cứu theo gói cho các giáo sư, nhóm nghiên cứu mạnh, cho tiến sĩ, cho sau tiến sĩ; cấp kinh phí cho các cụm đề tài nghiên cứu cơ bản đủ lớn, đủ dài như đã trong quy định trong Nghị định 265, Nghị định 267 của Chính phủ năm 2025; triển khai chính sách đồng cơ hữu để tận dụng tối đa nguồn nhân lực kết hợp giữa nghiên cứu và giảng dạy như đã quy định trong Luật Giáo dục đại học và Luật Khoa học công nghệ.

Thứ hai, sớm triển khai các đề án đầu tư phát triển các tổ chức nghiên cứu công lập, phát triển các phòng thí nghiệm công nghệ chiến lược mà Chính phủ đã phê duyệt trong các đề án vào năm 2025.

Thứ ba, đề nghị chuyển dịch cơ chế đánh giá hiệu quả của nghiên cứu cơ bản theo hướng đánh giá năng lực các nhóm nghiên cứu, đánh giá tác động lâu dài thay vì chỉ đếm các bài báo ISI (các công trình nghiên cứu khoa học uy tín, được công bố trên các tạp chí quốc tế chất lượng cao) như giai đoạn hiện nay.

Thứ tư, tổ chức xây dựng các định hướng nghiên cứu xuyên suốt từ nghiên cứu cơ bản đến nghiên cứu ứng dụng, đến phát triển công nghệ, đến phát triển sản phẩm dựa trên nhu cầu của thị trường, dựa trên đặt hàng của doanh nghiệp.

Thực tế hiện nay là nhiều doanh nghiệp trên thế giới đã bắt đầu triển khai hợp tác nghiên cứu từ nghiên cứu cơ bản chứ không chỉ từ giai đoạn phát triển công nghệ.

Thứ năm, hình thành thêm nhiều các tổ chức nghiên cứu liên kết quốc tế nhằm thu hút các nhà khoa học của thế giới về làm việc tại Việt Nam, tham gia đóng góp cho phát triển các sản phẩm công nghệ chiến lược của Việt Nam.

Thủ tướng Phạm Minh Chính phát  biểu chỉ đạo tại cuộc họp

Phát biểu chỉ đạo tại cuộc họp, Thủ tướng Phạm Minh Chính, Trưởng Ban Chỉ đạo nhấn mạnh phiên họp có ý nghĩa quan trọng nhằm triển khai hiệu quả các nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm theo tinh thần đồng chí Tổng Bí thư Tô Lâm đã chỉ đạo là "hành động đột phá, lan tỏa kết quả".

Theo Thủ tướng, cách làm phải thực chất hơn, lấy mục tiêu làm định hướng, lấy sản phẩm làm thước đo; chuyển từ tư duy nhiệm vụ sang tư duy kết quả, từ "làm nhiều" sang "làm đúng, làm trúng", làm đến nơi đến chốn, làm đến cùng; từ có hoạt động sang có sản phẩm cụ thể, đong đo cân đếm được, lượng hóa được và có KPI để đánh giá.

Phát biểu kết luận phiên họp, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính ghi nhận và biểu dương những kết quả đạt được trong thực hiện các nhiệm vụ về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và Đề án 06 của các Bộ, ngành, đơn vị và địa phương.

Chỉ rõ những hạn chế, tồn tại trong thời gian tới, Thủ tướng Chính phủ yêu cầu các Bộ, ngành, đơn vị, địa phương triển khai thực hiện các nhiệm vụ với tinh thần Nhà nước kiến tạo, Doanh nghiệp tiên phong, Cán bộ đi đầu, Công - Tư đồng hành, Đất nước phát triển, Nhân dân thụ hưởng.

Đi vào nhiệm vụ cụ thể, Thủ tướng Chính phủ yêu cầu các Bộ, ngành, đơn vị, địa phương triển khai hiệu quả hoạt động của Ban Chỉ đạo; khắc phục những hạn chế, bất cập, yếu kém mà các báo cáo đã nêu; quán triệt và triển khai quyết liệt các nhiệm vụ năm 2026 do Ban Chỉ đạo Trung ương giao với 07 nhóm nhiệm vụ mà đồng chí Tổng Bí thư đã nêu.

Thủ tướng Chính phủ giao Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì, phối hợp với Bộ Công an, Bộ Nội vụ hướng dẫn các Bộ, ngành, địa phương xây dựng kế hoạch thực hiện các chỉ đạo này; yêu cầu hoàn thành trong tháng 3/2026. Bộ Công an trình Thủ tướng Chính phủ ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của Ban Chỉ đạo Quốc gia về dữ liệu, hoàn thành trong tháng 02/2026.

Các Bộ: Khoa học và Công nghệ, Công an, Công thương khẩn trương xây dựng và trình ban hành văn bản hướng dẫn các luật về: Chuyển đổi số, Trí tuệ nhân tạo, An ninh mạng, Thương mại điện tử. Đảm bảo tính đồng bộ, tránh khoảng trống pháp lý.

Bộ Công an nghiên cứu xây dựng trình Chính phủ/Thủ tướng Chính phủ ban hành Nghị định về cơ chế đột phá phát triển Trung tâm sáng tạo, khai thác dữ liệu thuộc Trung tâm dữ liệu quốc gia (hoàn thành trong Quý I/2026); cơ chế tổ chức hoạt động của Sàn giao dịch dữ liệu (hoàn thành trong Quý II/2026); cơ chế chính sách phát triển kinh tế dữ liệu (hoàn thành trong Quý III/2026).

Bộ Tài chính phối hợp với Bộ Công an xây dựng khung pháp lý về: Định giá dữ liệu; Phí và giá khai thác dữ liệu từ Trung tâm dữ liệu quốc gia; chính sách ưu đãi thuế, vốn cho doanh nghiệp hoạt động về dữ liệu; yêu cầu ban hành trong tháng 6/2026.

Thủ tướng Chính phủ yêu cầu phải đẩy mạnh xây dựng các cơ sở dữ liệu quan trọng để tạo nền tảng thúc đẩy kinh tế số phát triển mạnh mẽ, sâu rộng.

Các đồng chí Bộ trưởng, Trưởng ngành trực tiếp chỉ đạo và chịu trách nhiệm toàn diện trước Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ về tiến độ, chất lượng, hiệu quả hoạt động của các trung tâm cơ sở dữ liệu thuộc Bộ, ngành mình.

Thông qua chương trình, cuộc họp đã giúp xác định những nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm cả năm 2026, đâu là điểm đột phá khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia để góp phần hoàn thành mục tiêu tăng trưởng 2 con số và những mục tiêu, chỉ tiêu, nhiệm vụ đề ra.