Niềm tin chiến lược mở ra giai đoạn hợp tác mới giữa Việt Nam và Nhật Bản

Từ một đối tác tiếp nhận vốn và công nghệ, Việt Nam đang ngày càng khẳng định vị thế trong quan hệ kinh tế với Nhật Bản, mở ra những cơ hội hợp tác mới trên nền tảng tin cậy chiến lược được vun đắp qua nhiều thập niên. Trao đổi với Báo Điện tử Chính phủ trước chuyến thăm chính thức Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Giáo sư Trần Văn Thọ phân tích những chuyển biến trong quan hệ hai nước, đồng thời chỉ ra các lĩnh vực hợp tác giàu tiềm năng trong thời gian tới.

Giáo sư Trần Văn Thọ

Thưa Giáo sư, sau hơn 50 năm sống và làm việc tại Nhật Bản, từng tham gia tư vấn chính sách kinh tế đối ngoại cho các cơ quan của Chính phủ Nhật Bản, ông nhận thấy vị thế và sức hấp dẫn của Việt Nam trong cách nhìn của giới hoạch định chính sách và doanh nghiệp Nhật Bản đã thay đổi như thế nào?

Giáo sư Trần Văn Thọ: Việt Nam có vị thế địa chính trị quan trọng ở châu Á, là nước đông dân và kinh tế tăng trưởng nhanh, là thành viên quan trọng của khối ASEAN và là nước tham gia hầu hết các hiệp định thương mại tự do hoặc các hiệp ước về hợp tác kinh tế. Người Việt Nam yêu thích văn hóa Nhật Bản, thân thiện với người Nhật. Tất cả các yếu tố đó làm cho Việt Nam trở thành quốc gia mà Nhật Bản quan tâm xây dựng quan hệ hợp tác tin cậy và lâu dài.

Những năm trước đây, Nhật Bản là nước cung cấp vốn vay ưu đãi (ODA) nhiều nhất và là một trong những nhà đầu tư (FDI) lớn nhất tại Việt Nam. Nói chung vốn và công nghệ chảy một chiều từ Nhật sang Việt và FDI của Nhật tập trung vào việc xây dựng các ngành công nghiệp xuất khẩu của Việt Nam. 

Gần đây, quan hệ kinh tế đa dạng hơn và bắt đầu có khuynh hướng song chiều. Với cộng đồng người Việt Nam tại Nhật Bản tăng lên đến hơn 600.000 người, trong đó nhiều trí thức và doanh nhân trẻ đã khởi nghiệp và thành công, nhất là trong ngành công nghệ thông tin (IT) đã mở ra một khuynh hướng mới trong quan hệ hai nước.

Mặt khác, với nền kinh tế hơn 100 triệu dân và tăng trưởng nhanh, Việt Nam không chỉ là cứ điểm sản xuất mà còn trở thành thị trường tiêu thụ quan trọng nên FDI từ Nhật Bản gần đây không chỉ tập trung vào sản xuất công nghiệp mà tăng nhiều trong các ngành thương mại, dịch vụ, logistics...

Ngoài ra, giao lưu nhân dân giữa hai nước gần đây tăng nhanh cũng là yếu tố làm đa dạng hóa quan hệ Việt - Nhật. Ngày càng nhiều lãnh đạo địa phương Nhật Bản sang thăm Việt Nam và ngược lại, qua đó giúp thúc đẩy hợp tác cấp địa phương. Cho đến nay, Nhật Bản và Việt Nam đã phối hợp tổ chức Diễn đàn hợp tác địa phương 2 lần (năm 2025 tại Quảng Ninh và năm nay tại Huế).

Nhật Bản đã đồng hành cùng Việt Nam qua nhiều giai đoạn phát triển. Nhìn lại chặng đường ấy, theo Giáo sư, đâu là những thành quả có ý nghĩa lâu dài nhất đối với nền kinh tế Việt Nam và đâu là nền tảng để hai nước tiếp tục hợp tác sâu rộng hơn?

Giáo sư Trần Văn Thọ: Từ đầu thập niên 1990, Nhật Bản là nước tích cực đóng góp vào việc thúc đẩy quá trình đổi mới và hội nhập của Việt Nam bằng những chính sách cụ thể. Chẳng những là nhà cung cấp ODA lớn nhất, Nhật Bản còn góp phần tạo điều kiện để các tổ chức quốc tế như Ngân hàng Thế giới, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) cung cấp vốn vay ưu đãi để Việt Nam xây dựng hạ tầng. Nhật Bản còn hỗ trợ Việt Nam về cải cách thể chế, xây dựng hành lang pháp lý, và chiến lược, chính sách phát triển. 

Ấn tượng nhất là vào cuối thập niên 1990, đầu thập niên 2000 khi Việt Nam chưa có nhiều kinh nghiệm trong việc thu hút FDI, Chính phủ và cộng đồng doanh nghiệp Nhật Bản đã kiên trì hỗ trợ Việt Nam cải thiện thể chế thông qua việc cùng Việt Nam lập ra sáng kiến Việt-Nhật (tháng 3/2003) để tháo gỡ các vướng mắc về thể chế và xây dựng cơ chế khuyến khích FDI có hiệu quả.

Việt Nam đã phát triển thành nước thu nhập trung bình thấp vào năm 2008 và trung bình cao vào năm 2025. Thành quả phát triển ấy có sự đóng góp từ hợp tác của Nhật Bản. Phương châm hợp tác vì lợi ích lâu dài giữa hai nước đã tạo nên niềm tin chiến lược làm cơ sở cho hợp tác trong thời gian sắp tới.

Trước chuyến thăm Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, từ sự am hiểu về hai nền kinh tế, Giáo sư nhìn thấy những cơ hội hợp tác mới nào có thể tạo ra giá trị lớn cho cả Việt Nam và Nhật Bản trong giai đoạn tới?

Giáo sư Trần Văn Thọ: Việt Nam đã công bố chính sách mới về FDI bằng Nghị quyết số 10 (ngày 8/6/2026) của Bộ Chính trị. Phương châm mới của chính sách FDI là đẩy mạnh chuyển giao công nghệ, xúc tiến tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu đối với doanh nghiệp trong nước, khuyến khích liên doanh giữa FDI và doanh nghiệp trong nước, khuyến khích doanh nghiệp nước ngoài lập các trung tâm thiết kế, nghiên cứu và phát triển (R&D) tại Việt Nam... Tôi nghĩ doanh nghiệp Nhật Bản sẽ tích cực hưởng ứng chính sách mới của Việt Nam.

Về các lĩnh vực cụ thể, Nhật Bản sẽ đẩy mạnh đầu tư và hợp tác liên quan chip bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao... 

Tóm lại, với sự tin cậy cao độ đã được tích lũy, hai nước Việt - Nhật sẽ triển khai hợp tác trên các lĩnh vực an ninh kinh tế, tăng cường và ổn định các chuỗi cung ứng, duy trì trật tự trên biển, xây dựng các cơ chế nhằm duy trì hòa bình và ổn định ở khu vực và trên thế giới. Tôi hy vọng là chuyến thăm Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm sẽ thúc đẩy và cụ thể hóa hợp tác Việt Nhật theo hướng đó./.