Pháp lý siết chặt, người bán online xoay xở ra sao?

Thương mại điện tử tăng trưởng nhanh nhưng cũng kéo theo yêu cầu quản lý chặt chẽ hơn. Khi các quy định về dữ liệu, nguồn gốc hàng hóa và nghĩa vụ thuế được hoàn thiện, cả nền tảng lẫn người bán online đang phải điều chỉnh cách vận hành để thích ứng.

Nhiều cửa hàng nhỏ thu mua thiết bị điện tử cũ, sửa chữa rồi bán lại trực tuyến.

Nền tảng thương mại điện tử siết kiểm soát người bán

Những chiếc máy hút bụi, nồi chiên hay máy xay sinh tố cũ được anh Nam (Hà Nội) thu mua từ các điểm đồng nát, sửa lại rồi bán trên sàn thương mại điện tử. Công việc tưởng chừng đơn giản này gần đây bắt đầu vướng thêm nhiều yêu cầu mới về nguồn gốc hàng hóa và nghĩa vụ thuế.

Khi thương mại điện tử phát triển nhanh và quy mô thị trường ngày càng lớn, yêu cầu quản lý, chuẩn hóa hoạt động trên nền tảng cũng được siết chặt hơn.

Theo báo cáo e-Conomy SEA 2025 của Google, Temasek và Bain & Company, tổng giá trị giao dịch của nền kinh tế số Việt Nam (GMV) dự kiến đạt khoảng 39 tỷ USD vào năm 2025. Trong đó, thương mại điện tử chiếm khoảng hai phần ba quy mô kinh tế số và tiếp tục là lĩnh vực tăng trưởng nhanh nhất.

Theo Bộ Công Thương, doanh thu thương mại điện tử bán lẻ tại Việt Nam đạt hơn 25 tỷ USD năm 2024 và ước khoảng 31 tỷ USD năm 2025, tăng hơn 25%. Thương mại điện tử hiện chiếm khoảng 10–11% tổng mức bán lẻ hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng.

Trước những yêu cầu quản lý mới, các nền tảng bán lẻ trực tuyến trong hai năm gần đây đã đầu tư thêm cho hệ thống kiểm soát người bán và quản trị dữ liệu.

Chẳng hạn, trên Shopee, quy trình đăng ký gian hàng đã được bổ sung nhiều bước xác thực. Người bán phải cung cấp thông tin định danh, mã số thuế hoặc giấy phép kinh doanh đối với một số nhóm sản phẩm trước khi được phép mở gian hàng. Những thay đổi này khiến việc tham gia thị trường không còn dễ dàng như trước.

Các sàn cũng tăng đầu tư vào hệ thống lưu trữ và bảo mật dữ liệu. Việc quản lý thông tin người dùng, lịch sử giao dịch và dữ liệu thanh toán được thiết kế theo tiêu chuẩn chặt chẽ hơn so với trước đây.

Máy in cũ sau khi sửa chữa được nhiều cửa hàng đăng bán lại trên các sàn thương mại điện tử.

Doanh nghiệp trên sàn phải thích nghi

Những thay đổi từ phía nền tảng kéo theo sự điều chỉnh của hàng trăm nghìn doanh nghiệp và hộ kinh doanh đang bán hàng trực tuyến.

Anh Nam, chủ một shop đồ điện tử tại Hà Nội cho biết cửa hàng của anh kinh doanh cả hàng mới và hàng đã qua sử dụng. Với hàng mới, việc xuất hóa đơn, chứng từ được thực hiện theo quy định. Tuy nhiên, với đồ cũ, nguồn hàng chủ yếu được thu mua từ người dân rồi sửa chữa và bán lại trên Shopee.

Trước đây, việc mua bán khá đơn giản khi người bán mang thiết bị đến cửa hàng, hai bên thỏa thuận giá, sau đó cửa hàng kiểm tra, thay linh kiện nếu cần rồi đăng bán lại trên sàn. Phần lớn các giao dịch như vậy không có hóa đơn hay chứng từ nguồn gốc, điều khá phổ biến với hàng đã qua sử dụng.

Tuy nhiên, khi các nền tảng và cơ quan quản lý yêu cầu bổ sung thông tin về xuất xứ hàng hóa, nhiều gian hàng bắt đầu gặp khó. Theo anh Nam, với hàng mới, người bán có thể cung cấp hóa đơn nhập hàng hoặc hợp đồng với nhà phân phối. Nhưng với đồ cũ, đặc biệt là hàng mua lại từ người dùng cá nhân hoặc các điểm thu mua phế liệu, việc chứng minh nguồn gốc không dễ.

“Có những sản phẩm đã qua nhiều đời chủ, không còn giấy tờ gì. Bây giờ khi thu mua chúng tôi phải lập giấy viết tay ghi thông tin người bán như tên, địa chỉ, số điện thoại, số CCCD để lưu lại. Nhưng nhiều người bán ngại, không quen hoặc không muốn cung cấp thông tin. Nếu yêu cầu quá chặt thì họ bán chỗ khác, cửa hàng cũng mất nguồn hàng,” anh Nam nói.

Bên cạnh câu chuyện nguồn gốc hàng hóa, vấn đề thuế cũng trở thành mối quan tâm lớn đối với các shop nhỏ. Khi dữ liệu bán hàng trên sàn ngày càng minh bạch và được kết nối với cơ quan quản lý, doanh thu của từng gian hàng được ghi nhận rõ ràng hơn. Nhiều cá nhân kinh doanh vì vậy phải cân nhắc đăng ký hộ kinh doanh và thực hiện nghĩa vụ thuế đầy đủ.

Theo anh Nam, với mô hình thu mua đồ cũ về sửa chữa rồi bán lại, phần giá trị thực nằm ở công sửa chữa và chi phí linh kiện thay thế, trong khi doanh thu trên sàn lại được tính theo toàn bộ giá bán.

“Có món đồ mua vài trăm nghìn đồng, thay thêm linh kiện rồi bán hơn một triệu. Nhìn doanh thu thì tưởng lời nhiều, nhưng thực tế còn tiền linh kiện, công sửa chữa, phí sàn và vận chuyển. Nếu tính thuế trên toàn bộ doanh thu thì lợi nhuận còn lại không nhiều,” anh cho biết.

Theo nhiều người bán lâu năm trên các sàn thương mại điện tử, các quy định mới giúp thị trường minh bạch hơn nhưng trong giai đoạn đầu cũng khiến nhiều hộ kinh doanh nhỏ phải điều chỉnh cách hoạt động. Một số người thu hẹp quy mô hoặc chuyển sang công việc khác vì lo ngại rủi ro pháp lý.

Dù vậy, với nhiều người bán, sàn thương mại điện tử vẫn là kênh tiêu thụ hiệu quả nhờ lượng khách hàng lớn và hệ thống vận hành sẵn có. Thay vì rời bỏ thị trường, nhiều shop đang tìm cách thích ứng bằng cách lưu trữ thông tin nguồn hàng, chuẩn hóa quy trình kinh doanh và đăng ký hình thức kinh doanh phù hợp hơn với các yêu cầu pháp lý mới.

Thị trường chuyển từ tăng trưởng nóng sang chuẩn hóa

Sự điều chỉnh của cả nền tảng và người bán phản ánh một xu hướng chung của thị trường thương mại điện tử Việt Nam, đó là chuyển từ giai đoạn mở rộng nhanh sang giai đoạn chuẩn hóa.

Trước đây, mục tiêu của nhiều nền tảng là mở rộng số lượng người bán và sản phẩm để thu hút người dùng. Tuy nhiên, khi quy mô giao dịch đã đạt hàng chục tỷ USD, vấn đề minh bạch thị trường và bảo vệ người tiêu dùng trở nên quan trọng hơn.

Ở góc nhìn thị trường, nhiều chuyên gia cho rằng việc hoàn thiện khung pháp lý có thể làm tăng chi phí tuân thủ trong ngắn hạn, nhưng về lâu dài sẽ giúp tạo ra môi trường kinh doanh ổn định hơn. Những doanh nghiệp đầu tư bài bản vào quản trị dữ liệu, truy xuất nguồn gốc hàng hóa và dịch vụ hậu cần sẽ có lợi thế khi thị trường bước vào giai đoạn cạnh tranh chất lượng.

Thực tế cho thấy thương mại điện tử Việt Nam vẫn còn nhiều dư địa tăng trưởng. Tỷ lệ bán lẻ trực tuyến hiện mới chiếm khoảng một phần mười tổng doanh thu bán lẻ của cả nước, thấp hơn so với nhiều thị trường phát triển trong khu vực.

Với anh Nam, việc kinh doanh đồ điện tử cũ giờ không còn đơn giản như trước. Ngoài việc sửa chữa thiết bị, anh còn phải lưu lại thông tin người bán, rà soát nguồn hàng và tính toán lại cách vận hành để đáp ứng các yêu cầu mới.

Khi khung pháp lý cho thương mại điện tử tiếp tục hoàn thiện, sự thích ứng của cả nền tảng lẫn người bán sẽ trở thành yếu tố quyết định để thị trường phát triển minh bạch và bền vững hơn.