Phát triển năng lượng hạt nhân: Kinh nghiệm quốc tế và bài học thực tiễn cho Việt Nam

Kinh nghiệm của Pháp cho thấy, thành công của điện hạt nhân không chỉ nằm ở công nghệ lò phản ứng, mà còn phụ thuộc vào hệ thống thể chế, cơ chế giám sát độc lập, văn hóa an toàn và chất lượng nguồn nhân lực. Đây là chia sẻ của TS. Phạm Tuấn Hiệp - chuyên gia của Tập đoàn Điện lực Pháp tại Tọa đàm “Năng lượng hạt nhân: Kinh nghiệm quốc tế và bài học thực tiễn cho Việt Nam” được tổ chức vào chiều 22/1/2026 tại Trường Đại học Xây dựng Hà Nội.

Điện hạt nhân - Lựa chọn của nhiều quốc gia

TS. Phạm Tuấn Hiệp cho biết, trong tiến trình chuyển dịch năng lượng toàn cầu hướng tới phát thải thấp và phát triển bền vững, điện hạt nhân đang được nhiều quốc gia xem xét lại như một lựa chọn chiến lược nhằm bảo đảm nguồn cung ổn định, an toàn và thân thiện với môi trường.

TS. Phạm Tuấn Hiệp chia sẻ kinh nghiệm của Pháp về phát triển điện hạt nhân. (Ảnh: TH).

Pháp được xem là một trong những quốc gia thành công nhất thế giới trong phát triển điện hạt nhân, với cách tiếp cận mang tính chiến lược và dài hạn. Từ sau khủng hoảng năng lượng thập niên 1970, nước này đã xác định điện hạt nhân là trụ cột của hệ thống năng lượng quốc gia nhằm bảo đảm nguồn cung ổn định và giảm phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu.

Quá trình phát triển được triển khai đồng bộ từ khâu hoạch định chính sách, đầu tư xây dựng đến vận hành và giám sát an toàn, trong đó Chính phủ giữ vai trò điều phối trung tâm. Pháp chú trọng chuẩn hóa công nghệ, xây dựng đội ngũ nhân lực hạt nhân chất lượng cao và duy trì cơ chế kiểm soát an toàn nghiêm ngặt, song song với việc tăng cường minh bạch thông tin và đối thoại xã hội. Nhờ đó, điện hạt nhân không chỉ góp phần bảo đảm an ninh năng lượng mà còn giúp Pháp duy trì mức phát thải carbon thấp và tạo nền tảng cho phát triển kinh tế bền vững.

Theo TS. Phạm Tuấn Hiệp, điểm nổi bật đầu tiên trong kinh nghiệm của Pháp là cách tiếp cận chiến lược mang tính dài hạn và nhất quán. Trong bối cảnh chịu tác động mạnh từ khủng hoảng năng lượng toàn cầu vào thập niên 1970, Pháp đã sớm xác định điện hạt nhân là trụ cột bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Quyết sách này không chỉ mang tính tình thế mà được cụ thể hóa thành các chương trình quốc gia có lộ trình rõ ràng, được duy trì ổn định qua nhiều giai đoạn phát triển. Sự liên tục trong định hướng chính sách đã tạo điều kiện để Pháp đầu tư đồng bộ, tích lũy kinh nghiệm và từng bước làm chủ công nghệ hạt nhân.

Bên cạnh tầm nhìn chiến lược, mô hình tổ chức và quản lý ngành điện hạt nhân cũng được đánh giá là một nhân tố quan trọng. Pháp xây dựng hệ thống quản trị với sự phân công rạch ròi giữa các cơ quan hoạch định chính sách, cơ quan quản lý an toàn và các đơn vị đầu tư, vận hành.

Trong đó, doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò trung tâm trong triển khai các dự án, bảo đảm tính thống nhất và hiệu quả, trong khi các cơ quan giám sát hoạt động độc lập, tuân thủ chặt chẽ các tiêu chuẩn an toàn quốc tế. Cơ chế này giúp hạn chế rủi ro quản lý, nâng cao trách nhiệm giải trình và củng cố niềm tin của xã hội.

Một kinh nghiệm đáng chú ý khác là chiến lược chuẩn hóa công nghệ trong phát triển điện hạt nhân. Thay vì đa dạng hóa quá mức các loại lò phản ứng, Pháp tập trung vào một số thiết kế chủ đạo, được cải tiến dần theo thời gian.

Việc chuẩn hóa giúp tối ưu hóa chi phí đầu tư, rút ngắn thời gian xây dựng, đồng thời tạo thuận lợi cho công tác vận hành, bảo dưỡng và nâng cấp.

Theo TS. Phạm Tuấn Hiệp, cách tiếp cận này đặc biệt phù hợp với những quốc gia đang trong giai đoạn đầu phát triển điện hạt nhân, khi nguồn lực và kinh nghiệm còn hạn chế.

Song song với phát triển công nghệ, Pháp đặc biệt chú trọng xây dựng và duy trì nguồn nhân lực chuyên sâu trong lĩnh vực hạt nhân. Hệ thống đào tạo được thiết kế bài bản, kết nối chặt chẽ giữa các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp năng lượng.

Đội ngũ kỹ sư, chuyên gia không chỉ được trang bị kiến thức chuyên môn vững chắc mà còn thường xuyên cập nhật các chuẩn mực an toàn, tiến bộ kỹ thuật và kinh nghiệm quốc tế. TS. Phạm Tuấn Hiệp cho rằng, chính nguồn nhân lực chất lượng cao là yếu tố bảo đảm cho việc vận hành an toàn, ổn định và hiệu quả các nhà máy điện hạt nhân trong suốt vòng đời dự án.

Ngoài các yếu tố kỹ thuật và quản lý, yếu tố xã hội được xem là một trong những trụ cột quan trọng trong kinh nghiệm của Pháp. Công tác truyền thông về điện hạt nhân được triển khai theo hướng minh bạch, dựa trên cơ sở khoa học và dễ tiếp cận với công chúng. Người dân được cung cấp đầy đủ thông tin về lợi ích, rủi ro cũng như các biện pháp kiểm soát an toàn, đồng thời có cơ hội tham gia vào các cơ chế tham vấn và giám sát cộng đồng. Cách làm này góp phần hình thành sự đồng thuận xã hội, giảm tâm lý e ngại và tăng cường sự chấp nhận của người dân đối với điện hạt nhân.

Từ thực tiễn của Pháp, TS. Phạm Tuấn Hiệp nhận định rằng điện hạt nhân không đơn thuần là một giải pháp công nghệ, mà là một hệ thống tổng thể gắn kết giữa chính sách, thể chế, con người và niềm tin xã hội.

Việc phát triển điện hạt nhân đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng, đầu tư lâu dài và cam kết mạnh mẽ về an toàn, minh bạch và trách nhiệm. Những kinh nghiệm này mang ý nghĩa tham khảo quan trọng đối với các quốc gia đang tìm kiếm giải pháp năng lượng ổn định, phát thải thấp, góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng xanh và phát triển bền vững trong dài hạn.

Bài học cho Việt Nam

PGS.TS. Vương Hữu Tấn, Nguyên Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và Hạt nhân, Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết, để phát triển điện hạt nhân, Việt Nam cần có chương trình điện hạt nhân quốc gia và vấn đề làm chủ công nghệ xây lắp điện hạt nhân. Theo PGS.TS. Vương Hữu Tấn, dự án điện hạt nhân khác cơ bản so với các dự án điện năng khác ở trách nhiệm quốc gia trong bảo đảm an toàn, an ninh, không phổ biến và bồi thường hạt nhân.

PGS.TS. Vương Hữu Tấn chia sẻ về chương trình điện hạt nhân quốc gia và vấn đề làm chủ công nghệ xây lắp điện hạt nhân. (Ảnh TH).

Để có thể triển khai dự án điện hạt nhân, quốc gia cần phải xây dựng đủ các cơ sở hạ tầng cần thiết theo hướng dẫn của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử quốc tế (IAEA và thực hiện các điều ước quốc tế liên quan đến trách nhiệm quốc gia (điều kiện cần để làm điện hạt nhân).

Chương trình điện hạt nhân quốc gia bao gồm các điều kiện cần để có thể triển khai các dự án điện hạt nhân như đã nói ở trên và các nội dung khác theo nhu cầu phát triển điện hạt nhân của quốc gia như về tổng công suất, công nghệ, chuyển giao công nghệ và nội địa hóa chuỗi cung ứng công nghệ điện hạt nhân, địa điểm…

Trách nhiệm xây dựng các cơ sở hạ tầng cần thiết cho điện hạt nhân chủ yếu thuộc về Chính phủ, cơ quan pháp quy hạt nhân và chủ đầu tư dự án điện hạt nhân. IAEA sẽ hỗ trợ đánh giá và có các kiến nghị để quốc gia hoàn thiện đáp ứng yêu cầu phát triển điện hạt nhân. Việt Nam đã sử dụng dịch vụ này của IAEA và sẽ tiếp tục sử dụng trong thời gian tới.

Để hỗ trợ các nước thành viên phát triển ứng dụng năng lượng nguyên tử nói chung và điện hạt nhân nói riêng một cách an toàn, IAEA đã xây dựng hệ thống các tiêu chuẩn an toàn. Các quốc gia có thể sử dụng hệ thống các tiêu chuẩn an toàn của IAEA trong xây dựng khuôn khổ luật pháp và pháp quy hạt nhân. Chủ đầu tư dự án điện hạt nhân cần nắm vững các nội dung của hệ thống an toàn của IAEA để phục vụ cho việc quản lý an toàn dự án điện hạt nhân.

Để sớm triển khai dự án điện hạt nhân Ninh Thuận theo chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, các chủ đầu tư cần khẩn trương lựa chọn đối tác, quyết định công nghệ và hoàn thiện báo cáo xin chủ trương đầu tư, dự án đầu tư và hồ sơ địa điểm trình phê duyệt theo quy định để có thể triển khai các bước tiếp theo của dự án theo quy định trong Luật Năng lượng nguyên tử sửa đổi.

Các đại biểu tham dự Tọa đàm. (Ảnh TH).

Việt Nam đã tham gia cơ bản đầy đủ các điều ước liên quan đến an toàn, an ninh và không phổ biến hạt nhân. Các cơ quan có thẩm quyền đang nghiên cứu để tham gia điều ước quốc tế về bồi thường thiệt hại hạt nhân. Chủ đầu tư cần nghiên cứu các yêu cầu liên quan đến trách nhiệm của chủ đầu tư dự án điện hạt nhân đối với các điều ước quốc tế này để chuẩn bị năng lực thực thi hiệu quả.

IAEA có rất nhiều dịch vụ tư vấn hiệu quả cho dự án điện hạt nhân mà Việt Nam có thể sử dụng (miễn phí) hỗ trợ trong quá trình triển khai dự án điện hạt nhân. Các cơ quan có liên quan cần nghiên cứu để sử dụng phục vụ hiệu quả cho công tác quản lý dự án điện hạt nhân của mình.

Làm chủ và nội địa hóa công nghệ điện hạt nhân là một nội dung quan trọng của chương trình phát triển điện hạt nhân dài hạn, trong đó làm chủ và nội địa hóa công nghệ xây lắp cần phải thực hiện ngay từ dự án đầu tiên.

Do đó cần phải chuẩn bị năng lực quốc gia cho nhiệm vụ này sớm, trong đó đào tạo phát triển nguồn nhân lực về xây lắp điện hạt nhân cần được quan tâm đi trước, góp phần thực hiện thành công, an toàn và hiệu quả dự án điện hạt nhân Ninh Thuận./.