Sửa Bộ luật Tố tụng hình sự bảo đảm xử lý tội phạm kịp thời, nghiêm minh, nhân văn, thuyết phục

Chiều 27/10, tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, các đại biểu Quốc hội tiếp tục chương trình làm việc tại Hội trường, thảo luận về Dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi).

Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân Tối cao Nguyễn Huy Tiến báo cáo trước Quốc hội - Ảnh: chinhphu.vn/Nhật Bắc

Phiên làm việc của Quốc hội diễn ra dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định.

Đóng góp ý kiến cho dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi), đại biểu Lê Văn Đông (Đoàn đại biểu Quốc hội TPHCM) đánh giá rất cao và nhất trí với các nội dung dự thảo Bộ luật. Theo đại biểu, dự thảo Bộ luật đã tiếp thu và đã thể chế hóa đầy đủ chủ trương của Đảng về cải cách tư pháp, chuyển đổi số, bảo vệ quyền con người, quyền công dân và nâng cao hiệu quả hoạt động tố tụng. Từ thực tiễn công tác đại biểu đã có những góp ý cụ thể về nội dung về tố tụng điện tử.

Tố tụng điện tử - Đổi mới phương thức giải quyết vụ án hình sự theo hướng nhanh hơn, chặt chẽ hơn và minh bạch hơn

Trước hết, đại biểu Lê Văn Đông cho rằng, tố tụng điện tử là một chính sách mới trực tiếp thể chế hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị nhằm tạo cơ sở pháp lý về đổi mới phương thức giải quyết vụ án hình sự theo hướng nhanh hơn, chặt chẽ hơn và minh bạch hơn, với một điểm nổi bật là không xem tố tụng điện tử chỉ là việc thay đổi hồ sơ giấy bằng tệp điện tử, mà xác lập đầy đủ một phương thức tổ chức và thực hiện hoạt động tố tụng trên môi trường số có giá trị pháp lý và được áp dụng trong quá trình giải quyết vụ việc, vụ án khi đáp ứng các điều kiện luật định. Đồng thời, tố tụng điện tử sẽ tạo điều kiện cho các cơ quan tăng cường công tác phối hợp thực hiện thủ tục tố tụng trên môi trường số và chia sẻ, liên thông dữ liệu với nhau, giúp giám sát việc sao chụp, chuyển giao, lặp lại và tạo nguồn thông tin thống nhất trong các giai đoạn khẩn tố, điều tra, truy tố, xét xử. Bên cạnh đó, giúp người tham gia tố tụng gửi, nhận văn bản bằng phương thức điện tử, có thể giảm thời gian đi lại, tạo thuận lợi cho việc tiếp cận thông tin và thực hiện quyền, nghĩa vụ.

Thứ hai, theo đại biểu Lê Văn Đông, dự thảo Bộ luật đã quy định cụ thể, chi tiết, đồng bộ về trình tự, thủ tục thực hiện các hoạt động tố tụng trên môi trường điện tử với các quy định điển hình sau: Tại điểm Q khoản 1 điều 4 xác định rõ tố tụng điện tử là phương thức tổ chức và thực hiện hoạt động tố tụng trên môi trường số. Điều 18 khẳng định hoạt động tố tụng điện tử trong quá trình tố tụng phải tuân thủ đúng trình tự thủ tục và bảo đảm tính xác thực, toàn vẹn, khả năng truy xuất, bảo mật, an ninh dữ liệu, đặc biệt là không làm hạn chế quyền, lấy thừa pháp người tham gia tố tụng. Điều 143 quy định hồ sơ vụ việc, vụ án được lập, quản lý và lưu trữ dưới dạng điện tử, tài liệu giấy được số hóa, hồ sơ điện tử có mã bảo vệ duy nhất và được chia sẻ liên thông giữa các cơ quan có thẩm quyền, cơ quan tiến hành tố tụng. Điều 144 và điều 145 cho phép việc ký, dấu, văn bản và biên bản được thực hiện hoặc xác nhận bằng phương thức điện tử, đồng thời yêu cầu việc sửa chữa biên bản điện tử phải xác định được nội dung trước và sau sửa chữa. Điều 155 quy định việc cấp sao chuyển văn bản tố tụng qua hệ thống quản lý dữ liệu ứng dụng định danh điện tử quốc gia hoặc hệ thống thông tin khác, xác định rõ thời điểm hoàn thành được gửi, nhận và lưu thông tin đó trong hồ sơ vụ án. Điều 268 cũng là một bước tiến tích cực khi luật hóa việc tổ chức phiên tòa trực tuyến để xét xử sơ thẩm, phúc thẩm vụ án hình sự.

Thứ ba, dự thảo Bộ luật cũng đã dự liệu phương án xử lý hệ thống gặp sự cố hoặc một hoạt động tố tụng chưa thể thực hiện bằng phương thức điện tử, khi đó cơ quan có thẩm quyền phải chuyển sang phương thức khác không làm ảnh hưởng đến thời hạn tố tụng và quyền người tham gia tố tụng. Thông tin về sự cố được xác định theo nhật ký hệ thống.

"Với việc kế thừa các kinh nghiệm của các nước trên thế giới về tổ chức điện tử, nhất là nguyên tắc tổ chức trực tuyến cùng với những quy định chặt chẽ về thủ tục tố tụng điện tử sẽ mang lại những điểm nhấn mới cho hoạt động tố tụng hình sự, góp phần đơn giản hóa thủ tục và mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho người tham gia tố tụng", đại biểu Lê Văn Đông nói.

Để quy định trên thực sự đi vào cuộc sống, Đại biểu đề xuất hoạt động tố tụng điện tử cần hoàn thiện thêm các nội dung như: Sớm kết nối liên thông dữ liệu giữa cơ quan điều tra, viện kiểm sát, tòa án và các cơ quan liên quan và theo nghị quyết thi hành Bộ luật Tố tụng hình sự để thực hiện thống nhất từ ngày 01 tháng 01 năm 2028; các cơ quan trung ương sớm ban hành quy định hướng dẫn, trong đó có quy định về bảo quản dữ liệu, lưu trữ bảo mật nhằm đảm bảo an ninh mạng, an toàn thông tin trong quá trình khai thác, sử dụng chuẩn hóa của mẫu văn bản điện tử, quy trình chuyển giao hồ sơ, quy tắc xác thực và xử lý sự cố, đồng thời tổ chức đào tạo, tập huấn cho cán bộ; tiếp tục rà soát để các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự đảm bảo thống nhất với pháp luật về giao dịch điện tử, dữ liệu, định danh điện tử, an ninh mạng và bảo vệ thông tin.

Đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh (Đoàn đại biểu Quốc hội TPHCM) cơ bản thống nhất với hồ sơ dự án Luật Tố tụng hình sự, nhất là một số nội dung mới trong dự thảo về tố tụng điện tử, phiên tòa trực tuyến, thủ tục tạm hoãn, miễn chấp hành trách nhiệm hình sự, thủ tục nhận tội, nhận hình phạt và cơ chế bảo vệ người có thẩm quyền tiến hành tố tụng. Để hoàn thiện dự thảo Bộ luật, Đại biểu đã có một số góp ý về vai trò của người bào chữa, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo. Cùng với tiến trình cải cách tư pháp thì vai trò của người bào chữa (bào chữa viên nhân dân, luật sư, trợ giúp viên pháp lý) ngày càng nâng cao, như một trong những biện pháp để tăng cường tính minh bạch và công bằng trong hoạt động tố tụng.

Đại biểu đề xuất để đảm bảo sự tham gia của nhóm bào chữa này trong hoạt động tố tụng,  Điều 77 về quyền và nghĩa vụ của người bào chữa, trong đó quy định về quyền của người bào chữa tại khoản 1 điểm a, có nội dung: "Nếu người có thẩm quyền tiến hành lấy lời khai, hỏi cung đồng ý thì người bào chữa được hỏi người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can".

Như vậy việc thực hiện quyền của người bào chữa theo quy định này còn phụ thuộc vào sự cho phép và ý kiến chủ quan của người có thẩm quyền tiến hành lấy lời khai hỏi cung mà không quy định nguyên tắc hay là điều kiện cho phép hay không cho phép nên chưa thực sự tạo thuận lợi cho người bào chữa trong thực hiện quyền của mình bảo vệ quyền của người bị buộc tội.

Do đó Đại biểu đề nghị cân nhắc bỏ cụm từ "nếu người có thẩm quyền tiến hành lấy lời khai hỏi cung đồng ý" để người bào chữa đương nhiên thực hiện quyền của mình. Đồng thời thay cụm từ "mỗi lần lấy lời khai hỏi cung của người có thẩm quyền kết thúc thì người bào chữa có thể hỏi người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo" thành "người bào chữa được hỏi người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo" tức là thay cụm từ "có thể" bằng từ "được" để thực hiện quyền tốt hơn.

Theo đại biểu Nguyễn Danh Tú (Đoàn đại biểu Quốc hội An Giang), việc sửa đổi toàn diện Bộ luật Tố tụng hình sự lần này bảo đảm xử lý tội phạm vừa kịp thời, nghiêm minh, vừa nhân văn, thuyết phục.

Đại biểu cơ bản nhất trí với nhiều nội dung được tiếp thu chỉnh lý trong dự thảo Bộ luật với nhiều chính sách thể hiện tính khoan hồng, nhân văn sâu sắc. Bên cạnh đó, đại biểu Danh Tú góp thêm một số ý kiến để hoàn thiện dự thảo Bộ luật. Cụ thể, theo khoản 5 Điều 76 của dự thảo Bộ luật, một người bào chữa không được bào chữa cho nhiều người bị buộc tội nếu quyền và lợi ích của những người này đối lập nhau. Tuy nhiên, đối với người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố, dự thảo Bộ luật chưa có quy định tương tự, dẫn đến có thể một người bảo vệ cho nhiều người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố mà quyền và lợi ích của họ đối lập nhau. Hơn nữa, khoản 5 Điều 88 dự thảo Bộ luật cũng chưa quy định người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại, đương sự không được đồng thời là người bào chữa trong vụ án đó.

Do đó để tránh xung đột lợi ích, Đại biểu đề nghị nghiên cứu bổ sung quy định: Người bào chữa, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố, bị hại, đương sự không được đồng thời bảo vệ cho nhiều người trong cùng một vụ việc, vụ án hình sự mà quyền và lợi ích của họ đối lập nhau.

Thay mặt cơ quan chủ trì soạn thảo, Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân Tối cao Nguyễn Huy Tiến giải trình một số vấn đề các đại biểu quan tâm và tập trung thảo luận, đồng thời nghiêm túc tiếp thu và tiếp tục hoàn thiện dự thảo luật cũng như dự thảo nghị quyết.