Sửa Luật Xuất bản: Hoàn thiện khung pháp lý bảo vệ bản quyền trong kỷ nguyên AI

(SHTT) - Việc sửa đổi Luật Xuất bản được kỳ vọng tạo hành lang pháp lý cho xuất bản số, đồng thời tăng cường bảo vệ quyền tác giả, quyền sở hữu trí tuệ trước tác động của AI và công nghệ số, góp phần xây dựng ngành xuất bản trở thành một ngành công nghiệp văn hóa hiện đại.

Sửa Luật Xuất bản: Hoàn thiện bảo vệ bản quyền trong kỷ nguyên AI

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) và các mô hình xuất bản mới đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện khuôn khổ pháp lý đối với hoạt động xuất bản, đặc biệt trong các lĩnh vực xuất bản số, bảo vệ quyền tác giả, quyền sở hữu trí tuệ và phát triển hệ sinh thái xuất bản.

Đây là nội dung được nhiều chuyên gia, nhà khoa học và đại diện các tổ chức nghề nghiệp tập trung thảo luận tại Hội thảo góp ý dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản do Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) tổ chức sáng 6/8.

Quang cảnh Hội thảo. Ảnh: VUSTA 

Luật cần theo kịp sự phát triển của công nghệ số và AI 

Phát biểu khai mạc hội thảo, PGS.TS Phạm Ngọc Linh, Phó Chủ tịch VUSTA cho biết, sau hơn 13 năm thi hành, Luật Xuất bản năm 2012 đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho hoạt động xuất bản, in và phát hành. Tuy nhiên, những biến đổi nhanh chóng của kinh tế, xã hội, khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi căn bản quy trình sáng tạo, biên tập, lưu trữ, phát hành và tiếp cận xuất bản phẩm.

Theo PGS.TS Phạm Ngọc Linh, lần sửa đổi này cần đồng thời giải quyết ba yêu cầu lớn: thích ứng với sự phát triển của công nghệ số và AI; tăng cường bảo vệ quyền tác giả, quyền sở hữu trí tuệ; đồng thời tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế để tạo động lực phát triển ngành xuất bản.

Ông đề nghị các đại biểu tập trung góp ý vào bốn nhóm vấn đề trọng tâm gồm: hoàn thiện cơ chế quản lý và phát triển xuất bản số; xây dựng chính sách khuyến khích xuất bản các công trình khoa học và công nghệ; tăng cường bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, xử lý vi phạm bản quyền trên không gian mạng; làm rõ trách nhiệm pháp lý của cơ quan chủ quản, nhà xuất bản, người đứng đầu, tổng biên tập, biên tập viên, tác giả và đơn vị liên kết.

Đáng chú ý, Phó Chủ tịch VUSTA cũng cho rằng với việc dự thảo đề xuất sửa đổi tới 27 trong tổng số 54 điều của Luật hiện hành, cần cân nhắc xây dựng một Luật Xuất bản mới hoặc có phương án hợp nhất đầy đủ nhằm bảo đảm tính thống nhất và thuận lợi trong áp dụng.

 PGS.TS Phạm Ngọc Linh, Phó Chủ tịch VUSTA phát biểu tại hội thảo. ẢNh: VUSTA

Hoàn thiện hành lang pháp lý cho xuất bản số 

Nhiều đại biểu nhận định, xuất bản số hiện không còn đơn thuần là chuyển sách giấy thành tệp điện tử mà đã hình thành một hệ sinh thái mới gắn với dữ liệu, nền tảng công nghệ, nội dung đa phương tiện, AI và các dịch vụ xuyên biên giới.

Bà Bùi Thị Thu Hằng, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Tri thức cho rằng chuyển đổi số mở ra cơ hội đưa tri thức đến độc giả nhanh hơn, thuận tiện hơn, song đồng thời cũng làm phát sinh nhiều rủi ro mới về bản quyền và quản trị nội dung.

Theo bà Hằng, trên môi trường số có thể xuất hiện tình trạng bản quyền giả, thông tin bản quyền không chính xác hoặc các hành vi khai thác tác phẩm trái phép với mức độ ngày càng tinh vi khi công nghệ phát triển. Vì vậy, pháp luật cần đi trước một bước để phòng ngừa, phát hiện và xử lý hiệu quả các hành vi xâm phạm quyền tác giả trên môi trường mạng.

Nhiều ý kiến cũng đề nghị thay cách tiếp cận "xuất bản điện tử" bằng khái niệm rộng hơn là "xuất bản số", đồng thời bổ sung và giải thích rõ các thuật ngữ như xuất bản xuyên biên giới, xuất bản phẩm điện tử, nội dung đa phương tiện và dịch vụ trung gian phát hành.

Bên cạnh đó, Luật cần xác định rõ phạm vi điều chỉnh đối với các sản phẩm do blogger, YouTuber, TikToker và các nhà sáng tạo nội dung tạo ra khi những sản phẩm này có bản chất tương tự xuất bản phẩm.

Tăng cường bảo vệ quyền tác giả và quyền sở hữu trí tuệ 

Nội dung nhận được nhiều ý kiến nhất tại hội thảo là bảo vệ quyền tác giả trong bối cảnh số hóa và AI phát triển mạnh.

Ông Nguyễn Hữu Giới, Chủ tịch Hội Thư viện Việt Nam cho rằng tình trạng in lậu, in nhái, làm giả, in nối bản trái phép và vi phạm bản quyền vẫn diễn biến phức tạp, trong khi chế tài xử lý hiện chưa đủ sức răn đe so với lợi nhuận bất hợp pháp mà các đối tượng thu được.

Theo ông, cần nghiên cứu nâng mạnh mức xử phạt đối với các hành vi vi phạm nghiêm trọng, có thể lên tới hàng trăm triệu đồng, thậm chí hàng tỷ đồng. Đồng thời, cần áp dụng đồng bộ các biện pháp như tịch thu phương tiện vi phạm, buộc nộp lại khoản thu bất hợp pháp, đình chỉ hoạt động và truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các trường hợp có tổ chức, quy mô lớn hoặc tái phạm.

Các nhà khoa học cũng phản ánh thực trạng nhiều công trình nghiên cứu bị photo, số hóa, phát tán và kinh doanh trái phép, trong khi việc phát hiện và bảo vệ quyền còn gặp nhiều khó khăn.

Do đó, nhiều ý kiến đề nghị Luật cần bổ sung cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý, chủ thể quyền, nhà xuất bản, nền tảng số, nhà cung cấp dịch vụ trung gian và các tổ chức xã hội, nghề nghiệp nhằm kịp thời phát hiện, xử lý hành vi vi phạm. Đồng thời, cần thúc đẩy ứng dụng công nghệ trong định danh, lưu vết và giám sát việc sử dụng tác phẩm trên môi trường số.

TS Nguyễn Đăng Quang, Hội Mã số mã vạch Việt Nam cũng đề nghị chuẩn hóa các khái niệm như "sách giả", "xuất bản phẩm giả", "in nối bản trái phép" theo hướng thống nhất với pháp luật về hàng giả, tạo cơ sở pháp lý rõ ràng cho công tác xử lý vi phạm.

Ông Nguyễn Hữu Giới, Chủ tịch Hội Thư viện Việt Nam đóng góp ý kiến tại hội thảo 

Làm rõ trách nhiệm của từng chủ thể trong quy trình xuất bản 

Một vấn đề được nhiều đại biểu quan tâm là việc phân định rõ trách nhiệm của các chủ thể tham gia hoạt động xuất bản nhằm hạn chế những sai sót đã từng xảy ra trong thời gian qua.

Theo các ý kiến tại hội thảo, trách nhiệm cần được xác định cụ thể từ khâu tổ chức bản thảo, liên kết xuất bản, biên tập, thẩm định, duyệt nội dung đến in và phát hành. Nhà xuất bản phải thực sự làm chủ quy trình biên tập, kiểm chứng thông tin và chịu trách nhiệm đối với quyết định xuất bản.

Đối với các xuất bản phẩm liên quan đến lịch sử, lãnh tụ, danh nhân hoặc các vấn đề nhạy cảm, quy trình thẩm định cần được thực hiện chặt chẽ hơn để bảo đảm tính chính xác, tránh tình trạng hư cấu vượt quá giới hạn, gây sai lệch nhận thức xã hội.

Các đại biểu thống nhất rằng Luật cần thể hiện rõ nguyên tắc chủ thể có thẩm quyền quyết định đến đâu phải chịu trách nhiệm đến đó, đồng thời không để xuất hiện khoảng trống pháp lý giữa các công đoạn của quy trình xuất bản.

Xây dựng hệ sinh thái xuất bản phục vụ phát triển công nghiệp văn hóa 

Không chỉ tập trung vào quản lý, nhiều đại biểu cho rằng Luật sửa đổi cần tạo động lực để ngành xuất bản phát triển thành một ngành công nghiệp văn hóa và công nghiệp nội dung hiện đại.

Ông Nguyễn Hữu Giới đề nghị bổ sung khái niệm "hệ sinh thái xuất bản" vào phần giải thích từ ngữ của Luật nhằm xác định đầy đủ các chủ thể, quy trình, công nghệ và thị trường tham gia vào hoạt động xuất bản. Đồng thời, cần làm rõ khái niệm "liên kết xuất bản" và tăng cường mối liên kết giữa xuất bản với hệ thống thư viện nhằm phát triển văn hóa đọc và xây dựng xã hội học tập.

Liên quan đến mô hình tập đoàn xuất bản, bà Bùi Thị Thu Hằng nhận định đây là hướng phát triển phù hợp trong bối cảnh mới nhưng cần được nghiên cứu thận trọng về hạ tầng công nghệ, nguồn lực tài chính, nhân lực, phương thức vận hành và cơ chế quản trị. Theo bà, có thể triển khai thí điểm tại một số nhà xuất bản đáp ứng đủ điều kiện trước khi nhân rộng.

Các đại biểu cũng kiến nghị Nhà nước tiếp tục có cơ chế đặt hàng, mua và cung cấp các xuất bản phẩm có giá trị cho thư viện, trường học; hỗ trợ sách phục vụ miền núi, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo và đồng bào dân tộc thiểu số, qua đó đưa xuất bản trở thành cầu nối hiệu quả trong chuyển giao tri thức từ giới nghiên cứu đến cộng đồng và doanh nghiệp.

Kết luận hội thảo, PGS.TS Phạm Ngọc Linh ghi nhận các ý kiến đóng góp của chuyên gia, nhà khoa học và đại diện các tổ chức nghề nghiệp. VUSTA sẽ tổng hợp toàn bộ nội dung để xây dựng Báo cáo phản biện xã hội chính thức gửi Ủy ban Thường vụ Quốc hội, phục vụ quá trình hoàn thiện dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản.

Trong bối cảnh AI và công nghệ số đang làm thay đổi toàn diện hoạt động xuất bản, nhiều ý kiến thống nhất rằng Luật Xuất bản cần được sửa đổi theo hướng vừa tạo không gian phát triển cho đổi mới sáng tạo, vừa xây dựng cơ chế đủ mạnh để bảo vệ quyền tác giả, quyền sở hữu trí tuệ và chống xâm phạm bản quyền, qua đó tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của ngành xuất bản trong kỷ nguyên số.