Ý nghĩa Quốc khánh 2/9 - Từ giá trị độc lập đến khát vọng phát triển

Đã 81 năm kể từ ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Bản Tuyên ngôn Độc lập tại Quảng trường Ba Đình, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Qua hơn tám thập kỷ, những giá trị bất hủ của Tuyên ngôn Độc lập và tinh thần của Ngày Quốc khánh 2/9 vẫn vẹn nguyên ý nghĩa, trở thành nguồn cảm hứng và động lực trong hành trình xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước.

Toàn cảnh lễ đài vườn hoa Ba Đình ngày 02/9/1945. Nguồn tư liệu: Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III

Nhân kỷ niệm 81 năm Quốc khánh 2/9 (1945-2026), Báo Điện tử Chính phủ đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Uỷ viên Thường trực Uỷ ban Văn hoá - Giáo dục của Quốc hội, Đại biểu Quốc hội khoá XVI, về những giá trị lịch sử, tư tưởng và thời đại của ngày Quốc khánh, cũng như ý nghĩa của tinh thần độc lập, tự chủ trong bối cảnh đất nước bước vào một giai đoạn phát triển mới.

Bài học lịch sử, ý nghĩa của ngày Độc lập 2/9 vẫn còn nguyên giá trị dẫu qua nhiều năm tháng. Theo ông, điều gì khiến tinh thần ngày Quốc khánh 2/9 luôn sống mãi, có sức lay động qua nhiều thế hệ?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Uỷ viên Thường trực Uỷ ban Văn hoá - Giáo dục của Quốc hội, Đại biểu Quốc hội khoá XVI, trao đổi với phóng viên Báo Điện tử Chính phủ - Ảnh: chinhphu.vn/Đỗ Cường

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, điều làm cho Quốc khánh 2/9 dù đã đi qua 81 năm vẫn luôn là một biểu tượng sống chính là bởi ngày này chạm đến những giá trị sâu xa nhất trong tâm thức của mỗi người Việt Nam: Độc lập của Tổ quốc, tự do của con người, phẩm giá của dân tộc và quyền được sống trong hòa bình, hạnh phúc. Đó không chỉ là một mốc thời gian của lịch sử.  Đó là thời khắc một dân tộc sau hàng chục năm mất nước đứng lên tuyên bố với thế giới rằng mình có quyền làm chủ vận mệnh của mình. Vì thế, mỗi dịp kỷ niệm hay nhắc đến ngày 2/9, chúng ta không chỉ nhớ về một sự kiện đã qua, mà như được trở lại với khoảnh khắc dân tộc tìm lại chính mình.

Tôi nghĩ sức lay động của ngày 2/9 còn nằm ở chỗ nền độc lập của dân tộc Việt Nam không tự nhiên mà có. Đằng sau hai chữ "Độc lập" là biết bao hy sinh của các thế hệ cha anh; sau hai chữ "Tự do" là máu, nước mắt, tuổi xuân và cả cuộc đời của hàng triệu người Việt Nam. Chính chiều sâu của sự hy sinh ấy khiến Quốc khánh không thể trở thành một ký ức xa xôi. 

Nhưng có lẽ điều quan trọng hơn là ngày 2/9 không chỉ kể cho chúng ta câu chuyện nhân dân Việt Nam đã giành lại nền độc lập dân tộc như thế nào, mà luôn đặt ra câu hỏi chúng ta đang và sẽ phát huy nền độc lập ấy như thế nào. 

Nếu năm 1945, khát vọng lớn nhất là giành quyền sống, quyền tự do cho dân tộc thì hôm nay, trách nhiệm của chúng ta là làm cho một nước Việt Nam độc lập phải đồng thời là một nước Việt Nam giàu mạnh; người dân tự do phải được sống ngày càng ấm no, hạnh phúc; một dân tộc có chủ quyền phải có đủ năng lực tự chủ và sức cạnh tranh trong một thế giới biến động rất nhanh. Chính sự nối dài từ ký ức sang trách nhiệm, từ lịch sử sang tương lai đã khiến ngày Quốc khánh luôn mới trong mỗi thời đại. 

Bởi vậy, với tôi, giá trị lớn nhất của ngày 2/9 chính là nhắc chúng ta rằng độc lập không phải một thành quả chỉ để tự hào, mà là một giá trị phải được giữ gìn, bồi đắp và làm cho ngày càng có ý nghĩa hơn bằng sự phát triển của đất nước và hạnh phúc của Nhân dân.

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, ý nghĩa của ngày Quốc khánh 2/9 cần được nhìn nhận và phát huy như thế nào để có thể trở thành nguồn sức mạnh tinh thần, thúc đẩy sự phát triển của đất nước trên mọi phương diện?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Tôi cho rằng trong bối cảnh hội nhập sâu rộng hiện nay, chúng ta càng phải hiểu đầy đủ hơn giá trị của hai chữ độc lập. Độc lập trong thế kỷ XXI không chỉ là bảo vệ biên giới, lãnh thổ hay chủ quyền quốc gia theo nghĩa truyền thống, mà còn là năng lực tự chủ về kinh tế, khoa học - công nghệ, văn hóa, dữ liệu, nguồn nhân lực, năng lượng, chuỗi cung ứng và khả năng tự quyết định con đường phát triển của mình. Một đất nước hội nhập sâu nhưng phụ thuộc quá lớn vào bên ngoài thì sức mạnh của độc lập vẫn chưa thực sự vững chắc. Ngược lại, tự chủ không có nghĩa là khép kín. Càng tự tin vào bản sắc, bản lĩnh và nội lực của mình, chúng ta càng có điều kiện mở cửa mạnh mẽ và hợp tác bình đẳng với thế giới.

Tinh thần ấy cũng rất rõ trong đường lối đối ngoại hiện nay. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh tại Hội nghị quán triệt Nghị quyết số 06-NQ/TW ngày 11/6/2026 rằng sự phát triển của Việt Nam không thể tách rời khu vực và thế giới; vì vậy phải kết hợp hiệu quả sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, nội lực với ngoại lực. Đồng thời, yêu cầu xuyên suốt vẫn là giữ vững môi trường hòa bình, bảo vệ độc lập, chủ quyền và lợi ích quốc gia - dân tộc để phục vụ phát triển nhanh, bền vững.

Theo tôi, đó cũng chính là cách phát huy tinh thần ngày Quốc khánh 2/9 trong thời đại mới: Biến ý chí giành độc lập dân tộc 81 năm trước thành ý chí tự cường hôm nay; biến niềm tự hào dân tộc thành năng lực cạnh tranh quốc gia; biến khát vọng tự do thành khát vọng sáng tạo; biến tinh thần đại đoàn kết năm 1945 thành sức mạnh đồng thuận để phát triển đất nước hôm nay.

Ngày Quốc khánh vì thế cần được nhìn nhận không chỉ như một ngày kỷ niệm, mà như một dịp để cả xã hội cùng làm mới khát vọng phát triển. Tổng Bí thư Tô Lâm từng xác định mục tiêu đến năm 2045, khi đất nước tròn 100 năm thành lập, Việt Nam trở thành quốc gia hùng cường, thịnh vượng, hạnh phúc và gọi đó là "khát vọng của cả dân tộc". 

Theo tôi, giữa năm 1945 và năm 2045 có một sợi dây xuyên suốt: Nếu thế hệ đi trước đã làm nên kỳ tích giành độc lập, thì thế hệ hôm nay phải làm nên kỳ tích vươn mình phát triển.

Đó mới là cách tri ân lịch sử có ý nghĩa nhất. Chúng ta không thể chỉ tự hào về một Việt Nam anh hùng trong quá khứ mà phải nỗ lực để thế giới kính trọng một Việt Nam sáng tạo, văn minh, nhân văn, hùng cường trong tương lai.

Nhìn từ thực tiễn hôm nay, theo ông, đâu là những biểu hiện cụ thể cho thấy tinh thần của ngày Quốc khánh 2/9 đang được tiếp nối trong công cuộc xây dựng và phát triển đất nước?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, tinh thần ngày 2/9 hôm nay đang được tiếp nối bằng rất nhiều biểu hiện sinh động, từ những quyết sách lớn của Đảng, Quốc hội, Chính phủ để phát triển đất nước đến hành động bình dị của mỗi người dân nhằm góp phần hiện thực hóa các mục tiêu đã đặt ra. Đó trước hết là khát vọng đưa đất nước bước vào một giai đoạn phát triển mới, quyết tâm đổi mới mô hình tăng trưởng, phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, xây dựng nền kinh tế tự chủ, nâng cao năng suất lao động và chất lượng cuộc sống của Nhân dân. Đó cũng là quyết tâm tiếp tục hoàn thiện thể chế, xây dựng bộ máy tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ.

Ở một tầng sâu hơn, tôi cho rằng tinh thần ngày 2/9 được thể hiện trong ý chí không cam chịu tụt hậu. Nếu năm 1945 dân tộc Việt Nam không chấp nhận thân phận mất nước thì các thế hệ hôm nay cũng không thể chấp nhận nguy cơ đất nước đứng ngoài những bước tiến lớn của nhân loại. Ý chí độc lập hôm nay phải được thể hiện bằng năng lực làm chủ công nghệ, làm chủ tri thức, làm chủ thị trường; bằng những doanh nghiệp Việt Nam đủ sức vươn ra thế giới; những nhà khoa học Việt Nam tạo ra sản phẩm có giá trị; những người trẻ khởi nghiệp, sáng tạo; những người lao động mỗi ngày làm công việc của mình tốt hơn.

Tinh thần ấy còn thể hiện rất rõ qua vị thế ngày càng chủ động của Việt Nam trong hội nhập quốc tế. Chúng ta kiên trì một đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ nhưng đồng thời tích cực, chủ động hợp tác, đóng góp vào hòa bình và phát triển. 

Nhưng tôi nghĩ biểu hiện đẹp nhất của tinh thần Độc lập vẫn nằm trong đời sống hằng ngày: Một bác sĩ tận tụy cứu người, một giáo viên gieo tri thức ở vùng khó khăn, một chiến sĩ vững vàng làm nhiệm vụ nơi biên giới, hải đảo, một kỹ sư miệt mài tìm lời giải công nghệ, một doanh nhân tạo ra việc làm, một nghệ sĩ mang văn hóa Việt Nam ra thế giới, hay đơn giản là một công dân sống tử tế, tuân thủ pháp luật và có trách nhiệm với cộng đồng. Tất cả những việc ấy có thể rất bình thường, nhưng khi hàng triệu người Việt Nam cùng làm tốt phần việc của mình thì đó chính là sức mạnh làm nên đất nước.

Tinh thần ngày 2/9 hôm nay không nhất thiết phải được thể hiện bằng những điều thật lớn lao. Yêu nước trong thời bình chính là làm cho đất nước mạnh hơn từ công việc của mỗi người.

Theo ông, làm thế nào để tinh thần yêu nước và niềm tự hào dân tộc từ Ngày Quốc khánh 2/9 không chỉ được thế hệ trẻ ghi nhớ, mà thực sự trở thành động lực để họ sống có trách nhiệm và đóng góp cho đất nước?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Đây là điều tôi đặc biệt quan tâm. Tôi cho rằng chúng ta cần chuyển từ tư duy "dạy cho người trẻ nhớ lịch sử" sang "giúp người trẻ tìm thấy chính mình trong lịch sử". Nếu lịch sử chỉ là những con số, ngày tháng, sự kiện phải học thuộc thì rất khó tạo nên cảm xúc lâu bền. Nhưng nếu một người trẻ hiểu rằng cuộc sống tự do mà mình đang có hôm nay được đánh đổi bằng tuổi thanh xuân của những người cũng từng ở độ tuổi như mình; rằng vận mệnh đất nước ngày mai phụ thuộc một phần vào cách mình học tập, lao động và lựa chọn hôm nay, lịch sử sẽ trở thành trách nhiệm cá nhân.

Vì thế, giáo dục lòng yêu nước phải chân thực, hấp dẫn và phù hợp với ngôn ngữ của thế hệ trẻ. Di sản, bảo tàng, điện ảnh, âm nhạc, văn học, game, hoạt hình, video ngắn, podcast, mạng xã hội và công nghệ thực tế ảo đều có thể trở thành những con đường đưa lịch sử đến với thanh niên. Điều quan trọng là không giáo dục bằng áp đặt hay những khẩu hiệu khô cứng mà phải bằng câu chuyện thật, nhân vật thật, cảm xúc thật và những trải nghiệm khiến người trẻ tự hào một cách tự nhiên.

Đặc biệt, chúng ta phải làm cho người trẻ hiểu rằng yêu nước hôm nay có những hình thức rất khác với yêu nước trong thời chiến. Tại Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ XIII ngày 25/6/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nói một ý mà tôi cho rằng rất gần với tinh thần này: "Yêu nước hôm nay trước hết là sống có trách nhiệm"; đồng thời nhấn mạnh việc học tập nghiêm túc, lao động sáng tạo, tuân thủ pháp luật, giữ gìn nhân cách và phụng sự Nhân dân.

Như vậy, chúng ta cần giúp thanh niên hiểu rằng lòng yêu nước không chỉ nằm trong cảm xúc khi lá cờ Tổ quốc tung bay hay khi nghe Quốc ca. Những cảm xúc ấy rất quý, nhưng phải được tiếp nối bằng hành động. Một sinh viên nỗ lực trong học tập và nghiên cứu khoa học; một kỹ sư nỗ lực làm chủ công nghệ là yêu nước; một doanh nhân kinh doanh tử tế, tạo ra sản phẩm Việt Nam có sức cạnh tranh là yêu nước; một người trẻ ứng xử văn minh trên mạng, bảo vệ sự thật và hình ảnh đất nước cũng là yêu nước. Đi ra nước ngoài với sự tự tin về tri thức, đàng hoàng về nhân cách và sâu sắc về văn hóa cũng chính là một cách thể hiện lòng yêu nước trong thời đại hội nhập.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng đặt vấn đề rất thẳng thắn với thanh niên: Mỗi người trẻ cần tự hỏi mình đã làm gì để xứng đáng với Tổ quốc, đã đóng góp gì để gia đình, quê hương, cộng đồng tốt đẹp hơn và đã chuẩn bị gì để không tụt lại phía sau thời đại? Tôi nghĩ những câu hỏi ấy nên trở thành sự tự vấn thường xuyên của mỗi người trẻ.

Sau 81 năm, thông điệp mà ngày 2/9 gửi tới thế hệ trẻ vì thế không phải chỉ là "hãy nhớ về quá khứ", mà còn là "hãy có trách nhiệm với tương lai". Các thế hệ cha anh đã trao cho chúng ta một đất nước độc lập. Trách nhiệm của thế hệ hôm nay là trao lại cho những thế hệ mai sau một đất nước giàu mạnh hơn, văn minh hơn, nhân ái hơn và có vị thế cao hơn trên thế giới. Khi mỗi người trẻ cảm nhận được rằng tương lai của Tổ quốc có một phần trách nhiệm của chính mình, lúc ấy lòng yêu nước sẽ không còn chỉ là cảm xúc trong những ngày lễ lớn, mà trở thành một nguồn sức mạnh thường trực thôi thúc họ học tập, lao động, sáng tạo và cống hiến.

Và theo tôi, đó cũng chính là sức sống bền bỉ nhất của tinh thần ngày Độc lập 2/9: Mỗi thế hệ đều được thừa hưởng một Tổ quốc, nhưng đồng thời đều có trách nhiệm làm cho Tổ quốc ấy tốt đẹp hơn khi trao lại cho thế hệ tiếp theo.

Tổ chức sản xuất: Văn Minh Ngọc

Thực hiện: Ngô Thanh Huyền, Đỗ Cường

Nguồn tư liệu ảnh: Trung tâm lưu trữ Quốc gia III, Nhân vật cung cấp