Cảnh giác với các chiêu trò lừa đảo khi chuyển từ điện thoại 2G sang smartphone

Việc chuyển từ điện thoại 2G sang smartphone giúp người dân tiếp cận nhiều dịch vụ số, nhưng cũng kéo theo những nguy cơ mới. Người lớn tuổi, lao động tự do và người ít kỹ năng số có thể trở thành mục tiêu của các cuộc gọi giả danh, đường link độc hại và ứng dụng lừa đảo.

Việc dừng công nghệ di động 2G đang thúc đẩy hàng triệu người dùng chuyển sang các thiết bị hỗ trợ 4G, 5G. Đây là bước chuyển cần thiết trong quá trình hiện đại hóa hạ tầng viễn thông, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận các dịch vụ số.

Tuy nhiên, với những người vốn chỉ sử dụng điện thoại phổ thông để nghe gọi, việc sở hữu một chiếc smartphone cũng đồng nghĩa với việc lần đầu tiếp xúc thường xuyên với Internet, mạng xã hội, ứng dụng ngân hàng, ví điện tử và nhiều dịch vụ trực tuyến khác.

Khoảng trống về kỹ năng số trong giai đoạn chuyển đổi này có thể trở thành điểm yếu để các đối tượng lừa đảo khai thác.

Từ cuộc gọi giả danh đến đường link độc hại

Trước đây, một trong những vấn đề được cảnh báo liên quan đến mạng 2G là nguy cơ các đối tượng lợi dụng hạn chế trong cơ chế xác thực để sử dụng trạm BTS giả phát tán tin nhắn mạo danh ngân hàng, thương hiệu hoặc tổ chức.

Khi các thuê bao chuyển sang những thế hệ mạng mới, nguy cơ từ hình thức này được giảm đáng kể. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc người dùng đã được bảo vệ hoàn toàn trước các hình thức lừa đảo trên không gian mạng.

Ngược lại, smartphone mở ra nhiều phương thức tiếp cận nạn nhân hơn. Một cuộc gọi điện, tin nhắn hoặc lời mời kết bạn có thể trở thành bước đầu của một kịch bản lừa đảo được thiết kế nhiều tầng.

Đối tượng có thể tự giới thiệu là nhân viên nhà mạng, cán bộ cơ quan nhà nước, công an, nhân viên ngân hàng hoặc nhân viên hỗ trợ kỹ thuật. Nội dung trao đổi thường xoay quanh những vấn đề dễ khiến người nhận lo lắng như thuê bao sắp bị khóa, cần cập nhật thông tin, chuẩn hóa dữ liệu, xác minh tài khoản hoặc xử lý một giao dịch bất thường.

Sau khi tạo tâm lý cấp bách, đối tượng tiếp tục hướng dẫn nạn nhân thực hiện một thao tác trên điện thoại.

Đó có thể là truy cập một đường link, nhập thông tin cá nhân, đăng nhập tài khoản ngân hàng, cung cấp mã OTP hoặc cài đặt một ứng dụng được gửi trực tiếp qua tin nhắn.

Đây là điểm khác biệt đáng chú ý đối với những người vừa chuyển từ điện thoại phổ thông sang smartphone. Nếu trước đây thiết bị chủ yếu phục vụ nghe gọi và nhắn tin, người dùng nay phải đối mặt với một hệ sinh thái số phức tạp hơn, trong đó không phải website, ứng dụng hay thông báo nào xuất hiện trên màn hình cũng đáng tin cậy.

Người mới dùng smartphone dễ trở thành mục tiêu 

Nhóm người cao tuổi, người ít tiếp xúc với công nghệ, lao động tự do hoặc người dân ở khu vực nông thôn có thể gặp nhiều khó khăn hơn khi sử dụng smartphone lần đầu.

Một website giả mạo được thiết kế với giao diện tương tự ngân hàng hoặc cơ quan nhà nước có thể khiến người dùng khó nhận biết. Tương tự, một ứng dụng yêu cầu cấp quyền truy cập tin nhắn, danh bạ hoặc các chức năng khác trên thiết bị cũng có thể gây nhầm lẫn nếu người sử dụng chưa có kiến thức về bảo mật.

Không ít kịch bản lừa đảo còn đánh vào tâm lý sợ hãi hoặc tâm lý muốn giải quyết nhanh vấn đề.

Chẳng hạn, người dùng nhận được cuộc gọi thông báo thuê bao có nguy cơ bị khóa và được yêu cầu “cập nhật 4G”. Một kịch bản khác có thể viện dẫn việc phải xác minh danh tính, kích hoạt tài khoản định danh hoặc xử lý vi phạm liên quan đến tài khoản ngân hàng.

Khi nạn nhân làm theo hướng dẫn, hậu quả có thể không dừng ở việc mất thông tin cá nhân. Nếu bị dụ cài phần mềm độc hại hoặc cung cấp thông tin xác thực, người dùng có nguy cơ bị chiếm quyền kiểm soát tài khoản, thiết bị hoặc phát sinh các giao dịch ngoài ý muốn.

Đặc biệt, người mới sử dụng smartphone thường chưa hình thành thói quen kiểm tra tên miền, nguồn gửi, quyền truy cập của ứng dụng hay xác minh danh tính người gọi. Đây chính là những kỹ năng tưởng đơn giản nhưng có vai trò quan trọng trong việc phòng tránh lừa đảo trực tuyến.

Không để việc chuyển đổi thiết bị trở thành “cửa ngõ” cho lừa đảo

Bên cạnh các giải pháp kỹ thuật từ nhà mạng và cơ quan chức năng, nâng cao kỹ năng số cho người chuyển đổi từ điện thoại 2G sang smartphone cần được xem là một phần của quá trình chuyển đổi số.

Các nhà mạng có thể tăng cường hệ thống phát hiện, lọc và cảnh báo những cuộc gọi, tin nhắn có dấu hiệu bất thường; đồng thời phối hợp với cơ quan chức năng trong việc cập nhật thông tin về các số điện thoại, tên miền hoặc tài khoản bị phản ánh có dấu hiệu lừa đảo.

Về phía người sử dụng, nguyên tắc quan trọng nhất là không thực hiện ngay các yêu cầu bất thường chỉ vì người gọi tự nhận là cán bộ công an, ngân hàng, nhà mạng hoặc cơ quan nhà nước.

Mật khẩu, mã OTP và thông tin tài khoản ngân hàng không nên được cung cấp cho người khác qua điện thoại. Người dùng cũng không nên truy cập đường link không rõ nguồn gốc hoặc cài đặt ứng dụng theo hướng dẫn của người lạ.

Trong trường hợp nhận được thông báo liên quan đến tài khoản, thuê bao hoặc giao dịch tài chính, người dùng nên chủ động tìm số điện thoại chính thức của đơn vị liên quan để xác minh thay vì gọi lại số điện thoại do người gọi cung cấp.

Hiện một số công cụ hỗ trợ nhận diện nguy cơ lừa đảo cũng có thể giúp người dùng kiểm tra số điện thoại, tài khoản hoặc website có dấu hiệu bất thường. Tuy nhiên, công cụ chỉ là một lớp bảo vệ bổ sung, không thể thay thế kỹ năng nhận diện và thói quen kiểm chứng thông tin.

Gia đình cần đồng hành với người lớn tuổi

Đối với người cao tuổi lần đầu chuyển sang smartphone, sự hỗ trợ của người thân có thể giúp giảm đáng kể những rủi ro trong giai đoạn đầu sử dụng.

Thay vì chỉ bàn giao thiết bị, các thành viên trong gia đình có thể hướng dẫn người lớn tuổi những thao tác cơ bản như nhận biết ứng dụng chính thức, kiểm tra đường link, không cài phần mềm từ nguồn không xác định và không cấp quyền truy cập tùy tiện cho ứng dụng.

Một quy tắc đơn giản cũng có thể được thống nhất trong gia đình: bất cứ khi nào có người lạ gọi điện yêu cầu liên quan đến tiền, tài khoản, mã xác thực, cài ứng dụng hoặc chuyển khoản, người nhận không thực hiện ngay mà liên hệ với người thân để kiểm tra.

Cách làm này đặc biệt hữu ích với những người chưa có nhiều kinh nghiệm sử dụng môi trường số. Khi được hỗ trợ thường xuyên, người dùng không chỉ biết cách sử dụng smartphone mà còn từng bước hình thành thói quen tự bảo vệ dữ liệu và tài khoản.

Chuyển đổi từ 2G sang 4G, 5G là một bước tiến trong quá trình hiện đại hóa hạ tầng viễn thông. Nhưng cùng với thiết bị mới, người dân cũng cần được trang bị những kỹ năng mới.

Đối với nhóm lần đầu bước vào môi trường smartphone, bảo đảm an toàn số không chỉ nằm ở công nghệ mạng hay tính năng bảo mật của thiết bị. Đó còn là khả năng nhận biết một cuộc gọi bất thường, từ chối một yêu cầu đáng ngờ và biết tìm đến đâu để xác minh trước khi thực hiện bất kỳ thao tác nào.