Cuộc chiến bản quyền AI bước vào năm quyết định

Cuộc chiến pháp lý kéo dài liên quan đến việc các công ty công nghệ sử dụng khối lượng lớn tác phẩm có bản quyền để huấn luyện trí tuệ nhân tạo đang tiến gần tới giai đoạn mang tính quyết định trong năm 2026.

Sau hàng loạt vụ kiện mới cùng một thỏa thuận dàn xếp mang tính bước ngoặt trong năm 2025, năm mới được kỳ vọng sẽ chứng kiến nhiều phán quyết quan trọng, qua đó định hình cách luật bản quyền của Mỹ được áp dụng đối với AI tạo sinh.

Trọng tâm tranh chấp là việc liệu các công ty như OpenAI, Google hay Meta có thể dựa vào học thuyết “sử dụng hợp lý” để tránh trách nhiệm pháp lý, hay buộc phải bồi thường cho các chủ sở hữu bản quyền với chi phí có thể lên tới hàng tỷ USD.

Căng thẳng leo thang mạnh mẽ trong năm qua khi New York Times, Disney cùng nhiều tập đoàn nắm giữ bản quyền lớn đồng loạt khởi kiện. Đáng chú ý, các tác giả đã đạt được thỏa thuận dàn xếp trị giá 1,5 tỷ USD với Anthropic trong một vụ kiện tập thể, được xem là khoản bồi thường bản quyền lớn nhất từng được ghi nhận trong lịch sử Mỹ.

Lần đầu tiên, các thẩm phán liên bang cũng bắt đầu đưa ra phán quyết trực tiếp về việc huấn luyện AI tạo sinh có được coi là “sử dụng hợp lý” hay không, tức việc sử dụng tác phẩm có bản quyền mà không cần xin phép trong một số trường hợp nhất định. Những phán quyết ban đầu cho thấy quan điểm trái chiều, phản ánh sự bất định đối với cả ngành công nghệ lẫn giới sáng tạo.

Những phán quyết trái chiều

Trong hầu hết các vụ kiện, phía bị đơn lập luận rằng hệ thống AI của họ đã “chuyển hóa” các tác phẩm có bản quyền thành một sản phẩm hoàn toàn mới, do đó đủ điều kiện được bảo vệ theo nguyên tắc sử dụng hợp lý.

Tháng 6 vừa qua, Thẩm phán Tòa án Liên bang Mỹ William Alsup tại San Francisco nhận định việc huấn luyện AI là “hoạt động mang tính chuyển hóa điển hình”, qua đó đứng về phía doanh nghiệp ở một yếu tố then chốt của học thuyết sử dụng hợp lý. Ông cho rằng luật bản quyền “nhằm thúc đẩy sự ra đời của các tác phẩm nguyên gốc, chứ không phải để bảo vệ tác giả khỏi cạnh tranh”.

Tuy nhiên, chính thẩm phán Alsup cũng xác định Anthropic phải chịu trách nhiệm vì lưu trữ hàng triệu cuốn sách vi phạm bản quyền trong một “thư viện trung tâm” không phục vụ trực tiếp cho việc huấn luyện AI. Cách làm này từng khiến Anthropic đối mặt với nguy cơ bồi thường lên tới hàng nghìn tỷ USD, trước khi công ty đạt được thỏa thuận dàn xếp vào tháng 12.

Chỉ hai ngày sau, Thẩm phán Vince Chhabria, cũng tại San Francisco, ra phán quyết có lợi cho Meta trong một vụ kiện tương tự, song đồng thời cảnh báo rằng việc huấn luyện AI “trong nhiều trường hợp” sẽ không đủ điều kiện là sử dụng hợp lý. Ông bày tỏ lo ngại AI tạo sinh có thể “làm ngập thị trường” bằng nội dung mới, từ đó làm suy yếu động lực sáng tạo của con người, vốn là mục tiêu cốt lõi của luật bản quyền.

Trong khi thẩm phán Alsup bác bỏ lo ngại về tác động thị trường, ví việc phản đối AI giống như phàn nàn rằng “dạy học sinh viết tốt sẽ tạo ra cạnh tranh”, thì thẩm phán Chhabria lại coi AI tạo sinh là mối đe dọa mang tính sống còn đối với các thị trường sáng tạo.

Có thể mong chờ gì vào năm 2026?

Nhiều phiên điều trần khác dự kiến sẽ được tổ chức trong năm 2026, liên quan đến các tranh chấp giữa Anthropic và các nhà xuất bản âm nhạc, Google với giới nghệ sĩ thị giác, Stability AI, cùng các nền tảng tạo nhạc bằng AI. Những phán quyết mới có thể làm rõ phạm vi áp dụng của “sử dụng hợp lý” đối với AI, hoặc tiếp tục khoét sâu sự bất định hiện nay, đồng thời quyết định liệu các công ty AI được hưởng cơ chế bảo vệ rộng rãi hay phải bước vào một chế độ cấp phép làm thay đổi toàn bộ mô hình kinh tế của ngành.

Song song với các vụ kiện, một số chủ sở hữu bản quyền lớn đã lựa chọn con đường hợp tác thông qua các thỏa thuận cấp phép với doanh nghiệp AI. Ngoài thỏa thuận dàn xếp kỷ lục của Anthropic, Disney hồi tháng 12 đã đồng ý đầu tư 1 tỷ USD vào OpenAI, đồng thời cho phép startup này sử dụng các nhân vật của Disney trong công cụ tạo video Sora. Warner Music cũng đã dàn xếp các vụ kiện với các nền tảng tạo nhạc AI như Suno và Udio, đồng thời thống nhất triển khai các nền tảng sáng tác âm nhạc chung từ năm 2026.

Thomson Reuters, công ty mẹ của Reuters News, đã cấp phép nội dung Reuters cho Meta sử dụng trong hệ thống AI từ năm 2024. Tuy nhiên, Thomson Reuters hiện vẫn đang theo đuổi một vụ tranh chấp bản quyền khác với Ross Intelligence, đối thủ cũ trong lĩnh vực nghiên cứu pháp lý, liên quan đến cáo buộc sử dụng trái phép dữ liệu từ cơ sở Westlaw để huấn luyện AI.

Các chuyên gia đánh giá, những  phán quyết mới từ tòa án Mỹ và các tòa án quốc tế liên quan đến các vụ kiện bản quyền trong đào tạo mô hình trí tuệ nhân tạo sẽ đặt những nền móng mới cho việc sử dụng và thương mại hóa tài sản trí tuệ trong kỷ nguyên công nghệ.