Đề xuất 4 trường hợp tác phẩm do AI hỗ trợ sản xuất được bảo hộ quyền tác giả

Bộ Tư pháp mới đây đã công bố hồ sơ thẩm định dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 17/2023/NĐ-CP ngày 26/4/2023 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan.

Dự thảo Nghị định hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ đang được cơ quan có thẩm quyền thẩm định đã thu hút sự quan tâm của giới sáng tạo, doanh nghiệp công nghệ và cộng đồng pháp lý. Điểm đáng chú ý là việc làm rõ điều kiện phát sinh quyền tác giả, quyền liên quan trong trường hợp có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo.

Theo định hướng của dự thảo Nghị định hướng dẫn Luật Sở hữu trí tuệ do Bộ Khoa học và Công nghệ đang lấy ý kiến, quyền tác giả chỉ phát sinh khi có dấu ấn cá nhân, sự lựa chọn sáng tạo và sự kiểm soát trực tiếp của con người trong quá trình hình thành tác phẩm. Quy định này nhằm cụ thể hóa nguyên tắc con người mới là tác giả theo Điều 12a của Luật Sở hữu trí tuệ, đồng thời thích ứng với bối cảnh công nghệ AI ngày càng phổ biến.

Làm rõ ranh giới giữa “AI hỗ trợ” và “AI tự động”

Dự thảo khẳng định, nếu sản phẩm hoàn toàn do hệ thống trí tuệ nhân tạo tạo ra, hoặc con người không đáp ứng đầy đủ điều kiện về đóng góp sáng tạo và kiểm soát, thì không làm phát sinh quyền tác giả, quyền liên quan theo quy định pháp luật.

Ngược lại, trong trường hợp AI chỉ là công cụ hỗ trợ và con người giữ vai trò quyết định, quyền vẫn có thể phát sinh. Từ nội dung dự thảo có thể khái quát thành bốn nhóm điều kiện cốt lõi.

Bốn trường hợp tác phẩm do AI hỗ trợ có thể được bảo hộ

Con người có đóng góp đáng kể và mang tính quyết định

Đây là điều kiện trung tâm. Theo dự thảo, sự đóng góp của con người phải mang tính nguyên gốc và quyết định đến kết quả cuối cùng. Cụ thể có thể bao gồm:

• Cung cấp dữ liệu đầu vào, tham số kỹ thuật mang tính nguyên gốc của mình hoặc xây dựng tài liệu thiết kế đối với chương trình máy tính

• Thiết lập câu lệnh để điều khiển hệ thống AI

• Đánh giá, lựa chọn, chỉnh sửa, can thiệp hoặc diễn giải kết quả do AI tạo ra

• Lựa chọn, sắp xếp, tổ chức nội dung, hình thức thể hiện

• Đưa ra quyết định nghệ thuật, thẩm mỹ hoặc chuyên môn

• Quyết định kết quả cuối cùng, bảo đảm sản phẩm phản ánh đúng ý tưởng của mình thay vì sự sắp đặt ngẫu nhiên của thuật toán

Như vậy, việc chỉ nhập một câu lệnh đơn giản và sử dụng nguyên trạng kết quả do AI tạo ra có thể không đủ để xác lập quyền tác giả. Yếu tố cốt lõi là mức độ kiểm soát và sáng tạo thực chất của con người.

Con người chịu trách nhiệm về sản phẩm

Dự thảo yêu cầu người sáng tạo phải chịu trách nhiệm đối với đối tượng quyền tác giả, quyền liên quan được tạo ra có sử dụng AI. Điều này nhấn mạnh vai trò chủ thể của con người trong quan hệ pháp luật, đồng thời loại trừ khả năng xem AI là tác giả.

Người đáp ứng điều kiện tại khoản 1 sẽ được xác định là tác giả của tác phẩm có sử dụng AI hỗ trợ.

Không xâm phạm quyền của chủ thể khác

Một điều kiện quan trọng khác là sản phẩm được tạo ra không gây phương hại đến quyền tác giả, quyền liên quan của các đối tượng được sử dụng làm dữ liệu đầu vào cho hệ thống AI.

Điều này có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh nhiều mô hình AI được huấn luyện từ khối lượng lớn dữ liệu có thể bao gồm tác phẩm được bảo hộ. Nếu việc sử dụng dữ liệu hoặc kết quả đầu ra xâm phạm quyền của bên thứ ba, quyền của người sử dụng AI sẽ không được bảo đảm.

Đáp ứng đầy đủ điều kiện bảo hộ theo luật hiện hành

Bên cạnh các điều kiện đặc thù liên quan đến AI, tác phẩm vẫn phải đáp ứng các tiêu chí chung về bảo hộ theo khoản 1 Điều 6 của Luật Sở hữu trí tuệ, bao gồm tính nguyên gốc và được thể hiện dưới hình thức nhất định.

Quy định này bảo đảm sự thống nhất trong hệ thống pháp luật, tránh việc hình thành một cơ chế bảo hộ riêng biệt chỉ dành cho sản phẩm có yếu tố AI.

Cơ chế chứng minh khi xảy ra tranh chấp

Dự thảo cũng đặt ra nghĩa vụ chứng minh trong trường hợp có yêu cầu bảo vệ quyền. Người sáng tạo phải chứng minh quá trình sáng tạo, đồng thời kê khai trung thực việc sử dụng AI khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu.

Tài liệu chứng minh có thể bao gồm:

• Dữ liệu đầu vào, tham số kỹ thuật, tài liệu thiết kế

• Bản thảo, các bản trung gian, chỉnh sửa

• Lịch sử câu lệnh, dữ liệu tương tác

• Tài liệu mô tả quá trình sáng tạo thể hiện sự kiểm soát của con người

Cách tiếp cận này cho thấy cơ quan soạn thảo không mặc nhiên phủ nhận vai trò của AI, nhưng yêu cầu làm rõ dấu ấn sáng tạo của con người trong từng trường hợp cụ thể.

Bảo vệ nguyên tắc “con người là tác giả”

Việc bổ sung quy định về sản phẩm có sử dụng AI không làm thay đổi nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam, đó là quyền tác giả chỉ phát sinh đối với thành quả lao động sáng tạo của con người.

AI được nhìn nhận là công cụ hỗ trợ, tương tự như máy ảnh, phần mềm đồ họa hay các phương tiện kỹ thuật khác. Khi công cụ thay thế hoàn toàn vai trò sáng tạo của con người, sản phẩm sẽ không được bảo hộ quyền tác giả.

Trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh, đề xuất này được đánh giá là bước đi nhằm tạo hành lang pháp lý rõ ràng hơn cho hoạt động sáng tạo ứng dụng AI, đồng thời hạn chế nguy cơ hiểu sai rằng mọi sản phẩm do AI tạo ra đều mặc nhiên được bảo hộ.

Dự thảo hiện đang trong quá trình lấy ý kiến. Việc hoàn thiện quy định sẽ có ý nghĩa quan trọng đối với cộng đồng sáng tạo, doanh nghiệp công nghệ và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo tại Việt Nam trong giai đoạn tới.