Điện mặt trời trong cuộc đua từ đất sang mặt nước

Chỉ trong hơn một tháng, thị trường bỗng đồng loạt nhìn về các hồ thủy điện, nơi dòng vốn lớn dồn dập đổ vào điện mặt trời nổi.

Dòng vốn năng lượng tái tạo đang rời bỏ cuộc chơi đất đai, chuyển thẳng vào mặt nước. Sau nhiều năm trầm lắng, điện mặt trời nổi trở lại với tốc độ dồn dập: KN Holdings khởi công Srêpốk 3, Trungnam Group chốt đầu tư Đồng Nai 2 và hàng loạt hồ thủy điện khác được đưa vào diện khảo sát.

Điểm chung không nằm ở diện tích mặt hồ, mà ở hạ tầng đã tích lũy – trạm biến áp, đường dây, điểm đấu nối. Thị trường không còn định giá hồ chứa bằng lượng nước, mà bằng khả năng biến hạ tầng cũ thành giá trị mới.

Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế quy hoạch: chỉ những hồ đáp ứng đồng thời chức năng vận hành, đấu nối và quy hoạch truyền tải mới trở thành dự án. Cuộc cạnh tranh giờ đây không phải tìm nơi đặt tấm pin, mà tìm nơi có thể đưa điện lên lưới với chi phí thấp nhất.

Bài 1: DÒNG TIỀN ĐANG TÌM ĐẾN MẶT NƯỚC

Thị trường năng lượng tái tạo đang chứng kiến dòng vốn dịch chuyển, không còn chạy theo quỹ đất như trước, mà tập trung vào những hồ chứa đã tích lũy sẵn hạ tầng điện.

Sau nhiều năm gần như vắng bóng kể từ khi cơ chế giá FIT kết thúc, một phân khúc năng lượng tái tạo bất ngờ sôi động trở lại. Điều thị trường theo đuổi không còn chỉ là mặt nước, mà là những hồ chứa đã tích lũy sẵn hạ tầng của ngành điện.

Khi thị trường cùng nhìn về một loại tài sản

Trong tháng 6, thị trường năng lượng ghi nhận một diễn biến hiếm gặp, các dự án điện mặt trời nổi liên tiếp được khởi công, khảo sát và đề xuất ở nhiều tỉnh, tập trung vào Đắk Lắk, Gia Lai và Bình Thuận.

Gần như cùng thời điểm KN Holdings khởi công dự án điện mặt trời nổi trên hồ thủy điện Srêpốk 3 tại Đắk Lắk, các nhà đầu tư tiếp tục nghiên cứu phát triển dự án mới tại hồ Kanak ở Gia Lai.

Trước đó ba tuần, tỉnh Lâm Đồng đã có tới 4 hồ thủy điện là Đa Mi, Đại Ninh, Hàm Thuận và Đa Mi (giai đoạn 2) được đề xuất triển khai dự án điện mặt trời nổi, trong khi các hồ chứa của các nhà máy thủy điện Đồng Nai 3 và 4, Đa Nhim, Bắc Bình, cũng được đưa vào diện khảo sát.

Theo ông Trần Quốc Thanh, Phó tổng giám đốc KN Holdings, dự án KN Srêpốk 3 không chỉ là một công trình đơn lẻ, mà còn là “bước tiếp theo trong chiến lược mở rộng danh mục đầu tư năng lượng xanh” của tập đoàn.

KN Holdings đang tận dụng lợi thế tài nguyên mặt nước để tạo ra nguồn điện sạch. Động thái này phản ánh rõ định hướng dài hạn của tập đoàn: xây dựng hệ sinh thái năng lượng tái tạo đa dạng, từ điện mặt trời nổi đến các giải pháp lưu trữ và truyền tải hiện đại.

Điện mặt trời nổi không chỉ mở ra cách định giá mới cho hồ chứa, mà còn tạo ra cuộc cạnh tranh giữa các doanh nghiệp năng lượng. Ảnh: Hải Vân.

Nếu tách riêng từng dự án, đây chỉ là những quyết định đầu tư đang diễn ra ở ba địa phương khác nhau. Nhưng đặt cạnh nhau, chúng phản ánh một chuyển động chung của thị trường. Dòng vốn đang cùng hướng về những hồ chứa đã có sẵn hạ tầng điện.

Đó là điểm khác biệt lớn nhất so với làn sóng điện mặt trời năm 2019, khi doanh nghiệp chạy đua tìm quỹ đất và hoàn thành dự án trước thời điểm cơ chế giá FIT khép lại.

Nhưng sáu năm sau, cuộc cạnh tranh chuyển sang loại tài sản khác: các hồ thủy điện đã vận hành nhiều năm, nơi hệ thống đường dây, trạm biến áp và điểm đấu nối đã hiện hữu.

Thị trường không còn tìm nơi để đặt các tấm pin, mà đang tìm nơi có thể đưa điện lên lưới với chi phí thấp hơn. Sự dịch chuyển này không chỉ thể hiện ở các dự án vừa được công bố, mà còn xuất hiện trong kế hoạch của các doanh nghiệp đang tham gia thị trường.

Sau quá trình khảo sát, Dự án điện mặt trời nổi Đồng Nai 2 của Trungnam Group đã được UBND tỉnh Lâm Đồng chấp thuận chủ trương đầu tư vào đầu tháng 7, một bước quan trọng trong lộ trình mở rộng danh mục năng lượng sạch, nâng tổng công suất tái tạo của tập đoàn lên hơn 1,63 GW.

Theo ông Nguyễn Tâm Tiến, Tổng giám đốc Trungnam Group, điều tập đoàn quan tâm đầu tiên không còn là diện tích hơn 354 ha mặt nước hồ Thủy điện Đồng Nai 2 mà là khả năng “khai thác hạ tầng để tối ưu vốn đầu tư”.

Ông cho biết mô hình kết hợp thủy điện và điện mặt trời nổi sẽ giúp tập đoàn có thể sử dụng ngay hạ tầng thủy điện sẵn có, bao gồm trạm biến áp và đường dây 220 kV, giúp giảm đáng kể chi phí, rút ngắn tiến độ và tăng khả năng huy động vốn.

Những lợi thế tĩnh đang khiến các hồ thủy điện được nhìn nhận theo một cách khác. Không chỉ là nơi phát điện, mà còn là nơi có thể phát triển thêm một nguồn điện mới trên chính hạ tầng đã tồn tại.

Công nghệ mới đang thay đổi cách thị trường định giá tài sản

Trong nhiều thập kỷ, giá trị của một hồ thủy điện được tính bằng sản lượng điện, khả năng điều tiết nước và hệ thống hạ tầng phục vụ nhà máy. Điện mặt trời nổi không thay đổi những chức năng đó.

Điều thay đổi là cách thị trường khai thác các tài sản đã được đầu tư. Khi đó, một đường dây truyền tải không còn chỉ phục vụ các tổ máy thủy điện, trong khi một trạm biến áp cũng không còn chỉ tiếp nhận một nguồn điện.

Điện mặt trời nổi trở thành giải pháp để những tài sản được xây dựng từ nhiều năm trước bắt đầu tạo thêm giá trị mà không cần đầu tư lại từ đầu, trong bối cảnh Việt Nam xác lập mức kỷ lục 963.000 MW tiềm năng điện mặt trời trong Quy hoạch điện VIII điều chỉnh.

Việt Nam có tiềm năng rất lớn để phát triển điện mặt trời nổi nhờ hệ thống hồ thủy điện và hồ thủy lợi rộng khắp. Tuy nhiên, chỉ những hồ đáp ứng đồng thời điều kiện về hạ tầng đấu nối, vận hành và quy hoạch mới có thể chuyển từ tiềm năng thành dự án.

Tại hội thảo tham vấn Đề án Điều chỉnh Quy hoạch điện VIII vào tháng 2/2025, TSKH Trần Kỳ Phúc, Viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công Thương), từng cảnh báo các dự án điện mặt trời nổi chỉ khả thi khi đi kèm hạ tầng truyền tải, trạm biến áp và hệ thống đấu nối đồng bộ.

Nhìn từ những dự án xuất hiện cuối tháng 6, có thể thấy điện mặt trời nổi không đơn thuần quay trở lại sau nhiều năm trầm lắng. Điều đang trở lại là niềm tin của dòng vốn vào một loại tài sản từng chỉ được nhìn dưới góc độ thủy điện.

Giờ đây, mỗi mặt hồ thủy điện không còn chỉ được định giá bằng lượng nước tích trữ hay công suất của các tổ máy dưới chân đập. Thị trường bắt đầu định giá chúng bằng một tiêu chí mới: Khả năng tạo thêm dòng điện trên chính hạ tầng đã được tích lũy qua nhiều thập kỷ.

Đón đọc kỳ 2: KHÔNG PHẢI MỌI MẶT HỒ ĐỀU CÓ GIÁ NHƯ NHAU