Dự báo những khám phá khoa học nổi bật trong năm 2026

Sự xuất hiện của các “nhà khoa học AI”, công cuộc thám hiểm vệ tinh của Trái Đất và Sao Hỏa, cùng dự án khoan đáy đại dương quy mô lớn,... được kỳ vọng sẽ trở thành những cột mốc quan trọng, định hình bức tranh nghiên cứu khoa học toàn cầu trong năm 2026.

Tàu vũ trụ Aditya-L1 của Ấn Độ được phóng lên không gian vào năm 2023. Trong năm nay, con tàu sẽ thực hiện nhiệm vụ quan sát Mặt Trời khi ngôi sao này bước vào giai đoạn hoạt động mạnh nhất. Nguồn: AP/Alamy.

AI trong khoa học

Nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) đã bùng nổ trong năm nay và được dự báo sẽ tiếp tục tăng tốc. Các “tác nhân AI” kết hợp nhiều mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) để xử lý những quy trình phức tạp sẽ được sử dụng rộng rãi hơn, trong một số trường hợp với mức độ giám sát của con người hạn chế.

Năm 2026 được kỳ vọng sẽ ghi nhận những phát kiến khoa học đầu tiên do chính AI thực hiện. Tuy nhiên, sự tự chủ này cũng đặt ra thách thức về kiểm soát rủi ro, tránh các lỗi nghiêm trọng như việc hệ thống tự ý xóa dữ liệu.

Bên cạnh đó, xu hướng thay thế các hệ thống tốn kém bằng những mô hình AI “tinh gọn” cũng đang dần hình thành. Các mô hình này học từ nguồn dữ liệu ít hơn, xử lý thông tin dưới dạng toán học và tập trung giải quyết các bài toán tư duy cụ thể. Hiệu quả của hướng đi này đã được minh chứng khi một mô hình nhỏ gọn gần đây đã vượt qua các LLM khổng lồ trong bài kiểm tra logic.

Sự phát triển của công nghệ chỉnh sửa gen

Năm nay có thể chứng kiến sự khởi động của hai thử nghiệm lâm sàng nhằm phát triển các liệu pháp gen cá thể hóa cho trẻ em mắc các rối loạn di truyền hiếm gặp.

Những nỗ lực này được mở rộng từ ca điều trị của KJ Muldoon, một bé trai mắc rối loạn chuyển hóa hiếm. Muldoon đã được tiếp nhận liệu pháp CRISPR “thiết kế riêng” cho phép chỉnh sửa chính xác đột biến gây bệnh đặc thù của em.

Nhóm nghiên cứu từng điều trị cho Muldoon dự kiến sẽ xin Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt để triển khai một thử nghiệm lâm sàng tại Philadelphia, bang Pennsylvania.

Thử nghiệm này nhằm đánh giá các liệu pháp chỉnh sửa gen trên nhiều trẻ em khác mắc các rối loạn chuyển hóa hiếm gặp.

Song song với đó, một nhóm nghiên cứu khác cũng dự kiến bắt đầu thử nghiệm phương pháp tương tự đối với các bệnh di truyền thuộc hệ miễn dịch trong năm nay..

Thử nghiệm quy mô lớn

Năm nay, Vương quốc Anh dự kiến công bố kết quả thử nghiệm trên 140.000 người về phương pháp xét nghiệm máu có khả năng phát hiện sớm 50 loại ung thư nhờ phân tích DNA. Nếu tín hiệu khả quan, công cụ này sẽ sớm được triển khai đại trà trong hệ thống bệnh viện.

Vào tháng 4/2026, bản cập nhật quy định lớn nhất về thử nghiệm lâm sàng tại Vương quốc Anh trong hai thập kỷ qua sẽ chính thức có hiệu lực.

Quy chế mới đơn giản hóa thủ tục phê duyệt nhưng siết chặt tính minh bạch - bắt buộc đăng ký công khai và công bố kết quả trong vòng 12 tháng. Mục tiêu cốt lõi là đẩy nhanh tiến độ nghiên cứu để người bệnh sớm tiếp cận được các liệu pháp mới.

Trong khi đó, các điều chỉnh do FDA đề xuất: Chỉ yêu cầu một thử nghiệm lâm sàng, thay vì hai, để phê duyệt thuốc mới - đang tiếp tục được triển khai trong năm 2026.

Giao thông nhộn nhịp tới Mặt Trăng

Năm nay được dự báo sẽ tiếp tục là một năm bận rộn đối với các sứ mệnh thăm dò Mặt Trăng. Sứ mệnh Artemis II của NASA sẽ đưa bốn phi hành gia bay quanh Mặt Trăng trên tàu vũ trụ Orion.

Chuyến bay kéo dài 10 ngày này là sứ mệnh Mặt Trăng có người lái đầu tiên kể từ thập niên 1970.

Các thành viên phi hành đoàn Artemis II Victor Glover, Reid Wiseman, Christina Koch và Jeremy Hansen cùng với khoang điều khiển phi hành đoàn Orion. Nguồn: NASA.

Tháng 8/2026, Trung Quốc dự kiến phóng tàu Hằng Nga-7 (Chang’e-7) thám hiểm cực Nam Mặt Trăng. Tàu được thiết kế dạng “hopper” với khả năng bật nhảy đặc biệt để đối phó với địa hình nhiều hố đá hiểm trở.

Trước đó, vào năm 2023, tàu Chandrayaan-3 của Ấn Độ đã trở thành tàu vũ trụ đầu tiên hạ cánh thành công gần cực Nam Mặt Trăng.

Nếu Chang’e-7 hạ cánh thành công, sứ mệnh này sẽ tiến hành tìm kiếm băng nước và nghiên cứu hoạt động địa chấn trên Mặt Trăng.

Các vệ tinh của Sao Hỏa và xa hơn nữa

Các nhà khoa học cũng đang hướng sự chú ý tới Sao Hỏa, khi Nhật Bản lên kế hoạch phóng sứ mệnh Khám phá Vệ tinh Sao Hỏa (MMX) nhằm tiếp cận hai vệ tinh của hành tinh đỏ là Phobos và Deimos.

Tàu vũ trụ sẽ thu thập mẫu vật từ bề mặt Phobos và đưa về Trái Đất vào năm 2031- một nhiệm vụ chưa từng có tiền lệ.

Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA) dự kiến phóng vệ tinh săn tìm ngoại hành tinh PLATO vào cuối năm 2026. Được trang bị 26 camera, PLATO sẽ theo dõi hơn 200.000 ngôi sao sáng, qua đó xác định những hành tinh được xem là “song sinh của Trái Đất”, có điều kiện nhiệt độ cho phép nước tồn tại ở dạng lỏng.

Mô-đun tải trọng của tàu vũ trụ PLATO của ESA dự kiến ​​phóng vào năm 2026, đang được thử nghiệm trong buồng chân không nhiệt. Ảnh: ESA-Remedia.

Về phía Ấn Độ, tàu Aditya-L1 đang quan sát Mặt Trời trong giai đoạn cực đại của chu kỳ 11 năm, thời điểm bùng nổ các vết đen và bão từ. Từ quỹ đạo cách Trái Đất 1,5 triệu km, dữ liệu thu được sẽ giúp giải mã rõ nét hoạt động của Mặt Trời trong thời kỳ “nóng” nhất này.

Khám phá lòng đất dưới đáy đại dương

Trong năm 2026, tàu khoan đại dương Mộng Tưởng (Meng Xiang) của Trung Quốc dự kiến thực hiện chuyến thám hiểm khoa học đầu tiên với tham vọng khoan sâu 11 km xuyên vỏ đại dương, tiến vào lớp phủ Trái Đất và thu thập mẫu vật.

Dự án này nhằm giúp giới khoa học giải mã quá trình hình thành đáy biển và các động lực kiến tạo.

Cũng trong năm 2026, Máy gia tốc hạt lớn (LHC) tại CERN - Phòng thí nghiệm vật lý hạt của châu Âu gần Geneva, Thụy Sỹ - dự kiến trải qua một đợt nâng cấp quy mô lớn.

LHC sẽ thực hiện những va chạm hạt cuối cùng trước khi tạm ngừng hoạt động trong ba năm để lắp đặt hệ thống mới có cường độ vượt trội, được gọi là LHC độ sáng cao (High-Luminosity LHC), dự kiến bắt đầu vận hành vào năm 2030.

Tàu khoan biển sâu Meng Xiang của Trung Quốc được thiết kế để khoan xuyên qua lớp vỏ Trái Đất xuống tận lớp phủ. Ảnh: Liu Dawei/Xinhua.

Trong khi đó, Phòng thí nghiệm Máy gia tốc Quốc gia Fermi (Fermilab) tại Batavia, bang Illinois, kỳ vọng sẽ hoàn tất việc chế tạo máy dò Mu2e.

Thí nghiệm này nhằm kiểm tra liệu Muon - một hạt hạ nguyên tử bí ẩn với thời gian tồn tại cực ngắn - có thể chuyển đổi thành electron mà không tạo ra bất kỳ hạt nào khác hay không.

Sau khi công tác xây dựng hoàn tất, các nhà khoa học sẽ tiếp tục tinh chỉnh hệ thống nam châm, trước khi bắt đầu thu thập dữ liệu vào năm 2027./.