Hợp tác để nâng cao năng lực xét xử tranh chấp sở hữu trí tuệ trong bối cảnh kinh tế số

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI), thương mại số và các nền tảng trực tuyến đang đặt ra nhiều thách thức mới trong giải quyết tranh chấp sở hữu trí tuệ. Việc chuyên môn hóa hoạt động xét xử, cập nhật kiến thức pháp lý và tiếp thu kinh nghiệm quốc tế được xác định là yêu cầu cấp thiết.

Ngày 9/11 vừa qua, tại Hà Nội, Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC) đã phối hợp với Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) tổ chức Hội thảo về xét xử các tranh chấp sở hữu trí tuệ. Hội thảo là diễn đàn để các thẩm phán, chuyên gia Việt Nam, Australia và Trung Quốc trao đổi kinh nghiệm, nhận diện những vấn đề pháp lý mới, góp phần nâng cao chất lượng giải quyết tranh chấp trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ.

Tham dự và đồng chủ trì Hội thảo có Thẩm phán TANDTC Nguyễn Văn Dũng và bà Eun Joo Min, Giám đốc Viện Tư pháp WIPO. Cùng tham dự có Thẩm phán Tòa án Liên bang Australia Cameron Moore; bà Xu Fei, Thẩm phán chủ tọa Tòa Sở hữu trí tuệ, TANDTC Trung Quốc; bà Đinh Thị Kiều My, Phó Chánh án TAND khu vực 2, Hà Nội; đại diện các đơn vị thuộc TANDTC, tòa án địa phương, Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), cùng các chuyên gia, luật sư tại Việt Nam.

Quang cảnh Hội thảo. Ảnh: Mai Đỉnh 

Những thách thức mới trong giải quyết tranh chấp sở hữu trí tuệ

Phát biểu khai mạc, Thẩm phán TANDTC Nguyễn Văn Dũng đánh giá cao sự quan tâm, phối hợp và đồng hành của WIPO với TANDTC Việt Nam trong việc nâng cao năng lực chuyên môn, nghiệp vụ giải quyết các tranh chấp sở hữu trí tuệ. Ông cho rằng, sự tham gia của các thẩm phán, chuyên gia giàu kinh nghiệm đến từ WIPO, Australia, Trung Quốc và Việt Nam sẽ mang đến những góc nhìn đa chiều, kinh nghiệm thực tiễn có giá trị đối với hoạt động xét xử.

Theo Thẩm phán Nguyễn Văn Dũng, trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và kinh tế số, quyền sở hữu trí tuệ ngày càng giữ vai trò quan trọng đối với phát triển kinh tế, xã hội. Việc bảo hộ và thực thi hiệu quả quyền sở hữu trí tuệ không chỉ bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể mà còn tạo động lực thúc đẩy sáng tạo, đầu tư và xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh.

Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy các tranh chấp sở hữu trí tuệ đang ngày càng đa dạng và phức tạp. Đáng chú ý là những vụ việc liên quan đến hoạt động thương mại trên môi trường số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, nền tảng trực tuyến và hành vi xâm phạm có yếu tố xuyên biên giới.

Những vấn đề này đặt ra yêu cầu cao đối với cơ quan xét xử trong việc xác định hành vi xâm phạm, đánh giá chứng cứ, làm rõ trách nhiệm pháp lý, xác định thiệt hại và lựa chọn biện pháp khắc phục phù hợp. Đặc biệt, trong các vụ tranh chấp có yếu tố công nghệ, việc nhận diện bản chất hành vi, chủ thể chịu trách nhiệm và mức độ thiệt hại đòi hỏi thẩm phán không chỉ nắm vững quy định pháp luật mà còn phải thường xuyên cập nhật kiến thức chuyên ngành.

Thẩm phán Nguyễn Văn Dũng cho biết, việc hoàn thiện pháp luật về sở hữu trí tuệ và đổi mới tổ chức, hoạt động của hệ thống Tòa án đang đặt ra những yêu cầu mới đối với công tác giải quyết tranh chấp. Những quy định mới của Luật Sở hữu trí tuệ năm 2025, Luật Tổ chức TAND năm 2025 cùng việc thành lập Tòa chuyên trách về sở hữu trí tuệ thuộc TAND khu vực là những nội dung cần được nghiên cứu, triển khai gắn với nâng cao năng lực chuyên môn của đội ngũ thẩm phán.

Ông đồng thời nhấn mạnh TANDTC Việt Nam luôn coi trọng hợp tác quốc tế, tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm tốt của các quốc gia và tổ chức quốc tế nhằm nâng cao chất lượng xét xử, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế.

AI, nền tảng trực tuyến và trách nhiệm pháp lý trong môi trường số

Phát biểu tại hội thảo, bà Eun Joo Min, Giám đốc Viện Tư pháp WIPO, đánh giá Hội thảo được tổ chức trong thời điểm có ý nghĩa quan trọng, khi Việt Nam đang triển khai những cải cách lớn nhằm củng cố hệ thống tư pháp và nâng cao năng lực giải quyết tranh chấp sở hữu trí tuệ.

Theo bà Eun Joo Min, những cải cách về tổ chức hệ thống Tòa án trong năm 2025 đã tập trung thẩm quyền giải quyết các vụ việc dân sự, kinh doanh, thương mại và hành chính liên quan đến sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ tại một số TAND khu vực được phân công. Đây là bước đi góp phần tăng cường chuyên môn hóa, bảo đảm tính thống nhất trong xét xử và từng bước phát triển năng lực chuyên sâu.

Bên cạnh thay đổi về tổ chức, những vấn đề pháp lý mới phát sinh từ sự phát triển của công nghệ cũng được đặt ra. Bà Eun Joo Min đề cập đến các nội dung được Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025 quan tâm, gồm hoạt động sáng tạo có sự hỗ trợ của AI, dữ liệu phục vụ huấn luyện AI, sở hữu trí tuệ với tư cách tài sản thương mại và trách nhiệm pháp lý trong môi trường số.

Đây đều là những vấn đề có tác động trực tiếp đến hoạt động bảo hộ, khai thác và thực thi quyền sở hữu trí tuệ. Sự phát triển của AI đặt ra những câu hỏi mới về mối quan hệ giữa công nghệ và hoạt động sáng tạo; việc sử dụng dữ liệu trong quá trình huấn luyện AI cũng làm gia tăng yêu cầu làm rõ phạm vi quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của các chủ thể liên quan. Trong khi đó, hoạt động thương mại trên nền tảng trực tuyến khiến việc xác định hành vi vi phạm, chủ thể chịu trách nhiệm và phạm vi thiệt hại trở nên phức tạp hơn.

Bà Eun Joo Min, Giám đốc Viện Tư pháp WIPO. Ảnh: Mai Đỉnh 

Từ góc độ xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, Giám đốc Viện Tư pháp WIPO nhấn mạnh vai trò của niềm tin. Theo bà, một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo bền vững không chỉ cần những ý tưởng mới, hệ thống pháp luật hoàn thiện và cơ chế đăng ký quyền sở hữu trí tuệ hiệu quả mà còn cần bảo đảm niềm tin của các chủ thể tham gia.

Các nhà sáng tạo, tác giả, doanh nghiệp và nhà đầu tư cần tin tưởng rằng quyền sở hữu trí tuệ được giải thích, áp dụng rõ ràng; tranh chấp được giải quyết công bằng, trong thời hạn hợp lý; các biện pháp khắc phục được thực hiện hiệu quả và tương xứng. Đồng thời, việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ cần hài hòa với yêu cầu cạnh tranh lành mạnh, khả năng tiếp cận tri thức và lợi ích chung của xã hội.

Chia sẻ kinh nghiệm về bồi thường thiệt hại và mô hình tòa chuyên trách

Một trong những nội dung đáng chú ý của Hội thảo là các chuyên đề đi sâu vào những vấn đề thường phát sinh trong quá trình giải quyết tranh chấp sở hữu trí tuệ, gồm: những phát triển pháp lý gần đây trong xét xử sở hữu trí tuệ tại Việt Nam; trí tuệ nhân tạo và sở hữu trí tuệ; xét xử tranh chấp về kiểu dáng công nghiệp; trách nhiệm của các nền tảng trực tuyến và bên trung gian; phương pháp tính toán mức bồi thường thiệt hại; mô hình Tòa chuyên trách về sở hữu trí tuệ.

Các nội dung thảo luận cho thấy yêu cầu nâng cao năng lực xét xử không chỉ nằm ở việc cập nhật các quy định pháp luật mà còn ở khả năng vận dụng kiến thức chuyên môn để giải quyết những tình huống tranh chấp cụ thể.

Trong đó, việc xác định trách nhiệm của nền tảng trực tuyến và bên trung gian là vấn đề đáng quan tâm khi các hoạt động kinh doanh, phân phối và khai thác nội dung ngày càng dịch chuyển lên môi trường mạng. Bên cạnh đó, xác định mức bồi thường thiệt hại cũng là khâu quan trọng, đòi hỏi đánh giá đầy đủ chứng cứ và mối liên hệ giữa hành vi xâm phạm với thiệt hại thực tế.

Thông qua trao đổi kinh nghiệm xét xử của các thẩm phán, chuyên gia Việt Nam, Australia và Trung Quốc, Hội thảo hướng tới nhận diện những khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn, tìm kiếm giải pháp phù hợp với điều kiện của mỗi quốc gia, trên cơ sở tôn trọng pháp luật và nguyên tắc độc lập tư pháp.

Trong bối cảnh sở hữu trí tuệ ngày càng gắn chặt với tài sản công nghệ, dữ liệu và các hoạt động kinh doanh trên môi trường số, nâng cao năng lực chuyên môn của đội ngũ thẩm phán, đồng thời phát triển cơ chế xét xử chuyên sâu, có ý nghĩa quan trọng đối với hiệu quả thực thi quyền sở hữu trí tuệ. Đây cũng là nền tảng góp phần củng cố niềm tin của tác giả, nhà sáng tạo, doanh nghiệp và nhà đầu tư vào môi trường pháp lý, qua đó thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế.