Kế hoạch khai tử đĩa game PS5 của Sony làm dấy lên câu hỏi về 'chồng độc quyền'

Kế hoạch loại bỏ hoàn toàn đĩa game vật lý cho PS5 của Sony đang vấp phải làn sóng phản đối dữ dội và một vụ kiện trị giá 457 triệu USD. Các chuyên gia cho rằng kế hoạch này còn có thể làm suy yếu chính lập luận chống độc quyền mà Sony từng sử dụng. Kế hoạch chấm dứt hoàn toàn việc phát hành đĩa game vật lý cho PlayStation 5 của Sony đang từ một vấn đề gây tranh cãi trong cộng đồng game thủ trở thành một cuộc chiến pháp lý có quy mô lớn.

Ngày 15/7, tổ chức bảo vệ người tiêu dùng Hà Lan Stichting Massaschade & Consument đã đệ đơn kiện Sony với giá trị bồi thường lên tới 457 triệu USD, đại diện cho khoảng 1,7 triệu người dùng PlayStation tại Hà Lan.

Theo đơn kiện, khi Sony loại bỏ hoàn toàn đĩa game vật lý vào tháng 1/2028, người dùng sẽ gần như chỉ còn lựa chọn mua game thông qua PlayStation Store. Điều này, theo nguyên đơn, sẽ khiến mức phí hoa hồng 30% mà Sony áp dụng trên nền tảng kỹ thuật số làm giá game tăng cao do không còn sự cạnh tranh từ thị trường đĩa vật lý.

Kế hoạch khai tử đĩa game PS5 của Sony làm dấy lên câu hỏi về 'chồng độc quyền'. Ảnh: Jakub Porzycki/NurPhoto/ Getty Images

Thị trường đĩa game cũ biến mất, người chơi mất quyền lựa chọn

Thông báo về kế hoạch loại bỏ đĩa game đã vấp phải làn sóng phản ứng mạnh mẽ từ cộng đồng game thủ. Hàng nghìn bình luận trên blog PlayStation của Sony bày tỏ sự thất vọng, thậm chí tuyên bố sẽ ngừng ủng hộ hệ máy này.

Nguyên nhân không chỉ nằm ở yếu tố sưu tầm. Khi không còn đĩa game vật lý, người chơi cũng mất đi khả năng mua game cũ với giá rẻ hoặc bán lại những tựa game đã hoàn thành để thu hồi một phần chi phí.

Theo ông Andrew Ching, Chủ tịch bộ môn Marketing tại Johns Hopkins Carey Business School, người chuyên nghiên cứu về thị trường trò chơi điện tử, khoản "thuế Sony" 30% chỉ áp dụng đối với các bản game kỹ thuật số được bán trên PlayStation Store.

Trong khi đó, với game phát hành dưới dạng đĩa, các nhà bán lẻ chỉ phải trả cho Sony một khoản phí bản quyền cố định dựa trên số lượng đĩa được sản xuất, thay vì doanh số thực tế. Nhờ vậy, game vật lý thường có giá thấp hơn, đặc biệt trên thị trường mua bán lại.

Ông Ching cho biết giá trị của một bản game vật lý sẽ giảm dần theo thời gian khi sức hút của trò chơi không còn như lúc mới phát hành, tạo điều kiện cho người tiêu dùng tiếp cận game với chi phí thấp hơn.

Chuyên gia: Sony đang tự làm suy yếu lập luận chống độc quyền

Theo Andrew Ching, điều đáng chú ý là Sony trước đây từng sử dụng chính sự tồn tại của thị trường game vật lý để bảo vệ mình trước các cáo buộc độc quyền.

Hãng lập luận rằng người tiêu dùng vẫn có nhiều lựa chọn mua game thông qua các cửa hàng bán lẻ hoặc thị trường mua bán game cũ, vì vậy PlayStation Store không phải là kênh phân phối duy nhất.

"Tuy nhiên, bằng việc loại bỏ đĩa game vật lý, Sony về cơ bản đang tự phá bỏ chính lập luận bảo vệ mình", ông Ching nhận định.

Ông cho rằng khi lựa chọn vật lý biến mất, những người tiêu dùng nhạy cảm về giá sẽ không còn nơi nào khác để mua game ngoài PlayStation Store, đồng nghĩa phải chấp nhận mức giá do Sony quyết định mà không còn lựa chọn thay thế từ thị trường mua bán lại.

15% người dùng vẫn gắn bó với game vật lý

Sony cho biết việc chuyển hoàn toàn sang phân phối kỹ thuật số chỉ phản ánh xu hướng tiêu dùng hiện nay, khi khoảng 85% doanh số game PlayStation đã đến từ bản kỹ thuật số.

Tuy nhiên, theo Andrew Ching, vẫn còn khoảng 15% người dùng tiếp tục lựa chọn game vật lý, một tỷ lệ không hề nhỏ.

Ông cho rằng sản xuất đĩa game rõ ràng phát sinh thêm chi phí, nhưng phản ứng mạnh từ người dùng cho thấy thị trường mua bán lại vẫn đóng vai trò quan trọng.

Theo vị chuyên gia, nhiều game thủ trung thành với PlayStation hoặc Xbox vẫn đánh giá cao sự linh hoạt của việc sở hữu một bản game vật lý, bởi họ có thể bán lại sau khi hoàn thành.

Lợi ích kinh tế này cũng khá rõ ràng. Nếu một người mua game với giá 60 USD và sau đó bán lại với khoảng 20 USD, chi phí thực tế họ phải bỏ ra chỉ còn khoảng 40 USD. Khi lựa chọn này biến mất, mức sẵn sàng chi trả của người tiêu dùng cũng giảm theo, khiến một số người cân nhắc chuyển sang hệ máy khác hoặc đơn giản là mua ít game hơn.

Hàng nghìn game thủ đã bày tỏ sự bức xúc trước thông báo của Sony vào tuần trước, theo đó các tựa game PlayStation sẽ chỉ được bán dưới dạng kỹ thuật số kể từ tháng 1 năm 2028. Ảnh tư liệu: Anusak Laowilas / NurPhoto / Getty Images.

Sony muốn kiểm soát hoàn toàn thị trường?

Các nhà phân tích nhận định việc loại bỏ đĩa game cũng đồng nghĩa Sony sẽ kiểm soát hoàn toàn hoạt động phân phối sau khi thị trường mua bán game cũ biến mất.

Ông Rhys Elliott, chuyên gia phân tích của Alinea Analytics, nhận định mỗi bản game được bán lại hoặc cho thuê đều là doanh thu chảy về phía người chơi và các nhà bán lẻ thay vì nền tảng.

Theo ông, khi không còn đĩa game, phần lớn nhu cầu đó sẽ hoặc chuyển thành các giao dịch mua game kỹ thuật số với giá đầy đủ, hoặc không phát sinh giao dịch nào, và cả hai kịch bản đều có lợi hơn cho Sony so với việc tồn tại một thị trường game cũ sôi động.

Tuy vậy, Andrew Ching cho rằng nghiên cứu của ông chỉ ra người chơi vẫn đánh giá cao giá trị của những tựa game mới phát hành, khiến game cũ không phải là đối thủ cạnh tranh mạnh như nhiều nhà phát hành từng lo ngại.

Theo ông, phản ứng dữ dội lần này chủ yếu xuất phát từ việc người tiêu dùng cảm thấy mình bị tước đi một lựa chọn vốn đã tồn tại trong nhiều năm.

Cơ hội cho Xbox nhưng chưa chắc tận dụng được

Theo Andrew Ching, đây có thể là cơ hội hiếm có để Microsoft thu hút người dùng PlayStation bằng cách cam kết tiếp tục duy trì hệ sinh thái game vật lý.

Ông nhắc lại năm 2013, Microsoft từng đề xuất nhiều hạn chế đối với Xbox One liên quan đến đĩa game, trong khi Sony tận dụng cơ hội để khẳng định sẽ tiếp tục hỗ trợ game vật lý. Khi đó, Xbox đã chịu nhiều tác động tiêu cực từ phản ứng của người dùng.

Tuy nhiên, cơ hội dành cho Xbox cũng không hoàn toàn thuận lợi.

Cùng thời điểm Sony đối mặt làn sóng chỉ trích, Microsoft cũng công bố đợt tái cơ cấu lớn nhất từ trước tới nay đối với bộ phận Xbox. Khoảng 3.200 nhân viên, tương đương 20% lực lượng lao động, bị cắt giảm, đồng thời bốn studio được tách khỏi hệ thống trong khuôn khổ kế hoạch tái cơ cấu rộng hơn của Microsoft.

Theo Tổng giám đốc Xbox Asha Sharma, doanh thu mảng trò chơi điện tử của hãng suy giảm do doanh thu phần cứng Xbox giảm 33%, trong khi biên lợi nhuận hoạt động thấp hơn từ ba đến mười lần so với các lĩnh vực kinh doanh khác của Microsoft. Dù đã đầu tư hơn 20 tỷ USD cho nội dung và phần cứng trong 5 năm qua, doanh thu hằng năm của Xbox vẫn giảm gần nửa tỷ USD.

Andrew Ching đánh giá PlayStation và Xbox hiện vẫn cạnh tranh khá cân bằng. Tuy nhiên, việc Sony gặp khó khăn có thực sự trở thành cơ hội để Xbox bứt lên hay không vẫn còn phụ thuộc vào khả năng Microsoft giải quyết những thách thức nội tại của chính mình.