Lạm dụng khiếu nại bản quyền: Thách thức mới trong bảo vệ tác phẩm báo chí độc quyền
Nhiều báo cáo từ các cơ quan báo chí quốc tế cho thấy, lợi dụng các công cụ kiểm duyệt nội dung và bản quyền tự động của các nền tảng mạng xã hội nhiều đối tượng đã ''chơi chiêu' để nội dung báo chí bản quyền bị loại bỏ hoặc giảm thiểu mức độ hiển thị tới độc giả. Đây chính là mối nguy lớn đối với quyền lợi chính đáng của người làm báo.
Theo Viện Báo chí Quốc tế (IPI), vào tháng 7/2026, Studio Monitor, một cơ quan truyền thông điều tra độc lập nổi tiếng của Georgia, nhận được email từ YouTube thông báo tài khoản của họ đã bị chấm dứt hoạt động do “các khiếu nại vi phạm bản quyền lặp đi lặp lại”. Cùng với quyết định này, toàn bộ video của cơ quan báo chí từng đoạt nhiều giải thưởng, chứa gần 20 năm nội dung điều tra, lập tức biến mất.
“Trong vài giờ đồng hồ, chúng tôi nghĩ rằng mình đã mất toàn bộ các bài điều tra”, nhà báo Marika Dudunia của Studio Monitor chia sẻ với IPI.
Các khiếu nại xuất hiện sau khi Studio Monitor thông báo kế hoạch công bố một cuộc điều tra về những cáo buộc lừa đảo tại các trung tâm dịch vụ tổng đài. Những khiếu nại này nhắm cụ thể vào hình thu nhỏ (thumbnail) của ba video thuộc sở hữu của cơ quan báo chí.
“Chúng tôi nhận thức được rằng đây là một chiến dịch nhằm vào mình và hoàn toàn không liên quan đến vấn đề bản quyền thực sự”, bà cho biết.
Vụ việc của Studio Monitor không phải trường hợp cá biệt. Trên toàn thế giới, các khiếu nại bản quyền giả mạo đang bị lợi dụng như một công cụ chi phí thấp để 'loại bỏ' các thông tin 'không mong muốn'. Các đối tượng thường gửi yêu cầu gỡ bỏ nội dung báo chí mà chúng không muốn xuất hiện. Trong khi đó, các nền tảng trực tuyến, do lo ngại trách nhiệm pháp lý và phụ thuộc vào hệ thống kiểm duyệt tự động, thường gỡ bỏ hoặc loại bỏ khả năng hiển thị nội dung trước khi đánh giá tính xác đáng của khiếu nại.
Nếu một vụ kiện phỉ báng có thể đòi hỏi quá trình xét xử công khai kéo dài, thì khiếu nại bản quyền lại trở thành một hình thức “chiến tranh pháp lý” nhanh chóng, chi phí thấp nhằm vào báo chí, không cần thông qua tòa án.
Việc gỡ bỏ nội dung có thể diễn ra chỉ trong vài phút, nhưng khôi phục một bài báo, video hoặc tài khoản có thể mất nhiều tuần. Quá trình này thường đòi hỏi thủ tục khiếu nại phức tạp và sự hỗ trợ pháp lý. Điều đó khiến các cơ quan truyền thông quy mô nhỏ, địa phương hoặc hoạt động lưu vong gặp nhiều khó khăn hơn do hạn chế về nguồn lực.
Trong nhiều trường hợp, các bài điều tra đáng tin cậy, thường có nội dung chỉ trích những chủ thể quyền lực, bị biến mất khỏi công cụ tìm kiếm và mạng xã hội mà không có bất kỳ phán quyết nào của tòa án xác định hành vi xâm phạm bản quyền.
Khiếu nại bản quyền giả và các chiến dịch tấn công có chủ đích
Studio Monitor đã tìm cách phản kháng. Trong email thông báo chấm dứt tài khoản, YouTube đề xuất cơ quan báo chí liên hệ trực tiếp với bên khiếu nại để giải quyết vấn đề. Sau khi cân nhắc đề xuất bất thường này, Dudunia quyết định tự tiến hành điều tra.
Sử dụng một tài khoản email bí danh dành cho công việc điều tra, bà liên hệ với một trong những người đã gửi khiếu nại nhằm vào Studio Monitor, nói rằng mình muốn yêu cầu gỡ bỏ một kênh YouTube.
Bà nhanh chóng nhận được phản hồi. Cuộc trao đổi chuyển sang WhatsApp, nơi Dudunia tiết lộ danh tính. Theo bà, người khiếu nại không biết Studio Monitor là cơ quan báo chí nào, bởi người này cho biết mình “chặn các kênh mỗi ngày”.
Người đó thừa nhận đã gửi khiếu nại theo yêu cầu của một bên thuê và đề nghị rút khiếu nại với mức phí 380 USD. Dudunia từ chối.
Ba ngày sau, kênh YouTube của Studio Monitor được khôi phục, sau khi Dudunia gửi ảnh chụp màn hình cuộc trao đổi với người khiếu nại đến bộ phận báo chí của Google.
Tuy nhiên, chỉ vài ngày sau, trang Facebook của Studio Monitor cũng bị vô hiệu hóa do các khiếu nại bản quyền giả mạo. Việc khôi phục trang chỉ mất một ngày, nhưng cần đến sự hỗ trợ của nhiều tổ chức và việc liên hệ trực tiếp với nhân viên Meta.
Nhiều cơ quan báo chí cùng bị tấn công bằng khiếu nại bản quyền
Gần đúng một tháng sau vụ việc tại Georgia, Gunel Safarova, tổng biên tập cơ quan truyền thông Azerbaijan lưu vong Abzas Media, thức dậy và phát hiện tài khoản Instagram của đơn vị đã bị gỡ bỏ do các khiếu nại bản quyền.
Các khiếu nại được gửi trong khoảng thời gian từ ngày 22 đến 25/8/2026. Trong bốn khiếu nại, có ba khiếu nại xuất phát từ cùng một địa chỉ email. Khiếu nại còn lại sử dụng địa chỉ email khác nhưng được gửi dưới tên trùng với một trong những người khiếu nại trước đó.
Safarova nói với IPI rằng nội dung bị đánh dấu vi phạm bản quyền dường như được lựa chọn “ngẫu nhiên”. Các video bị khiếu nại trải dài qua nhiều năm, bao gồm những phóng sự do Abzas Media tự sản xuất và những đoạn phim của các cơ quan truyền thông Azerbaijan khác được đăng tải theo các thỏa thuận chia sẻ nội dung.
Trong ba ngày tài khoản Instagram của Abzas Media bị đình chỉ, Safarova liên hệ với các cơ quan báo chí Azerbaijan khác để hỏi liệu họ có nhận được những khiếu nại bản quyền giả mạo tương tự hay không.
Ít nhất bốn cơ quan truyền thông, gồm Hamam Times, Meydan TV, Toplum TV và Azadliq Qazeti, xác nhận đã gặp tình trạng này. Safarova cho biết nhiều khiếu nại được gửi bằng những tên gọi và địa chỉ email giống hoặc tương tự các thông tin đã sử dụng để nhắm vào Abzas Media.
“Chúng tôi gọi đây là các cuộc tấn công phối hợp bởi cùng những người, cùng những địa chỉ email đang khiếu nại các cơ quan truyền thông lưu vong chủ chốt”, Safarova nói.
Hình thức tấn công phối hợp này dường như đang gia tăng. Trong năm 2026, các vụ việc nhiều cơ quan truyền thông tại cùng một quốc gia đồng thời bị tấn công bằng khiếu nại bản quyền giả mạo cũng được ghi nhận tại Albania, Cyprus và Malta. Riêng tại Cyprus, bảy cơ quan báo chí bị tấn công cùng thời điểm.
Tài khoản Abzas Media chỉ được khôi phục sau khi Safarova liên hệ với tổ chức bảo vệ quyền kỹ thuật số Access Now. Tổ chức này đã gửi kháng nghị trực tiếp đến Meta.
Safarova cho biết các đồng nghiệp tại Toplum TV phải chờ 14 ngày để khôi phục tài khoản, trong khi trang Facebook của Azadliq Qazeti bị đình chỉ trong nhiều tháng.
Phần lớn tài khoản bị ảnh hưởng vẫn chưa được khôi phục
Việc cản trở hoạt động báo chí thông qua lạm dụng hệ thống kiểm duyệt của các nền tảng công nghệ lớn không phải vấn đề mới đối với các nhà báo Somalia.
Theo Abdalle Mumin, Tổng thư ký Hiệp hội Nhà báo Somalia (SJS), cuối năm 2024 và đầu năm 2025 đã xuất hiện một làn sóng tấn công bằng giấy chứng tử giả do trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra. Các giấy tờ này được gửi đến Meta nhằm yêu cầu chuyển tài khoản của nhà báo sang trạng thái tưởng niệm.
Khi một tài khoản được chuyển sang trạng thái tưởng niệm, người dùng sẽ không thể đăng nhập trở lại, bất kể còn sống hay đã qua đời.
Mumin cho biết khiếu nại bản quyền giả hiện đang nổi lên như một chiến thuật mới. Từ tháng 1 đến tháng 9/2026, chín cơ quan truyền thông và tám nhà báo độc lập, cả tại Somalia và đang hoạt động tự do, đã trở thành mục tiêu. Tần suất các cuộc tấn công ngày càng tăng.
“Điểm chung là gần như tất cả nhà báo và cơ quan truyền thông bị nhắm mục tiêu đều là những người chỉ trích chính phủ Somalia”, ông nói với IPI.
SJS đang thúc đẩy việc khôi phục tài khoản, nhưng tại thời điểm IPI phỏng vấn Mumin vào tháng 9, phần lớn tài khoản của các nhà báo và cơ quan truyền thông bị nhắm mục tiêu vẫn chưa được khôi phục.
Tương tự trường hợp Studio Monitor, SJS đã liên hệ với một trong những người khiếu nại, người tự nhận làm việc cho chính phủ Somalia. Người này chuyển yêu cầu đến cấp trên và đưa ra đề nghị gỡ bỏ trang Facebook của bất kỳ nhà báo hoặc cơ quan truyền thông nào với mức phí 5.000 USD.
Mumin cũng liên hệ với Giám đốc bộ phận Truyền thông xã hội thuộc Bộ Thông tin Somalia để phản ánh các cuộc tấn công bằng khiếu nại bản quyền giả mạo. Theo Mumin, vị giám đốc đã phản hồi, phủ nhận trách nhiệm và cho biết không biết về các cuộc tấn công, nhưng thừa nhận bộ phận của mình đang làm việc với Meta.
Tổng giám đốc Bộ Thông tin Somalia cũng tuyên bố trong một bài phát biểu vào tháng 9 rằng 82.000 tài khoản đã bị gỡ bỏ tại Somalia trong năm 2026 vì bị cáo buộc thuộc về “các nhóm khủng bố” phát tán tuyên truyền cực đoan. Tuy nhiên, Giám đốc bộ phận Truyền thông xã hội từ chối cung cấp danh sách các tài khoản bị đình chỉ cho SJS.
Cơ chế gỡ bỏ nội dung nhanh chóng, chi phí thấp
Từ đầu năm 2026 đến nay, nền tảng Mapping Media Freedom (MapMF), chuyên ghi nhận các vi phạm tự do báo chí tại Liên minh châu Âu và các quốc gia ứng cử gia nhập, đã theo dõi bảy vụ việc khiếu nại bản quyền giả mạo.
Franco Giandana Gigena, chuyên gia phân tích chính sách tại Access Now, tổ chức quyền kỹ thuật số đã hỗ trợ Safarova, cho biết đường dây trợ giúp an ninh kỹ thuật số của tổ chức ghi nhận sự gia tăng đáng kể các yêu cầu hỗ trợ liên quan đến khiếu nại bản quyền giả mạo trong năm 2026.
Mặc dù chưa rõ nguyên nhân khiến chiến thuật này ngày càng phổ biến, hiệu quả về thời gian và chi phí có thể là một yếu tố. Giandana Gigena nhận định, các khiếu nại bản quyền giả mạo là phương thức nhanh chóng, dễ thực hiện và ít tốn kém để tạo ra hiệu ứng gây e ngại đối với báo chí độc lập. Chúng đặc biệt gây gián đoạn khi được triển khai trong những sự kiện nhạy cảm như bầu cử.
Dù dễ dàng gửi khiếu nại, việc phản bác lại chúng lại rất khó khăn khi yêu cầu đã được nền tảng chấp nhận. Safarova, Dudunia và Mumin đều cho biết các phản hồi, kháng nghị và yêu cầu khôi phục tài khoản của họ ít nhất một lần bị từ chối, ngay cả khi đã cung cấp bằng chứng chứng minh quyền sở hữu đối với nội dung bị khiếu nại.
Theo Giandana Gigena, sự chênh lệch giữa việc gửi khiếu nại đơn giản và quá trình phản bác phức tạp có liên quan đến Đạo luật Bản quyền Thiên niên kỷ Kỹ thuật số (DMCA) của Mỹ, được ban hành năm 1998 nhằm cập nhật pháp luật bản quyền truyền thống cho môi trường kỹ thuật số và Internet.
Theo Điều 512 của DMCA, các nền tảng có trụ sở tại Mỹ như Google và Meta phải nhanh chóng tuân thủ những yêu cầu gỡ bỏ nội dung liên quan đến bản quyền.
Điều này dẫn đến việc các chính sách hiện hành ưu tiên tốc độ hơn độ chính xác, dựa vào hệ thống tự động và bot để xử lý yêu cầu gỡ bỏ. Quy trình gửi thông báo phản đối chỉ được thực hiện sau khi nội dung hoặc tài khoản đã bị gỡ bỏ, theo Giandana Gigena.
Do các nền tảng có trụ sở tại Mỹ được hàng tỷ người trên toàn cầu sử dụng, DMCA, dù là một đạo luật quốc gia, đã tạo ra ảnh hưởng đáng kể đến giới hạn của quyền tự do biểu đạt trên phạm vi quốc tế.
“Theo quan điểm của tôi, cơ chế thông báo và gỡ bỏ theo DMCA vẫn là cách thức dễ dàng và ít tốn kém nhất để kiểm duyệt nội dung và tiếng nói trên mạng”, Giandana Gigena nhận định.
Hoạt động kinh doanh ngầm và yêu cầu tăng cường trách nhiệm nền tảng
Theo Access Now, các yêu cầu hỗ trợ mà tổ chức nhận được cho thấy nhiều vụ tấn công được thực hiện thông qua các công ty bên thứ ba được thuê, mặc dù chưa rõ chính xác ai là người đứng sau việc thuê các đơn vị này.
Nhiều cơ quan truyền thông bị nhắm mục tiêu đã xác minh được rằng các khiếu nại bản quyền giả mạo nhằm vào họ được thực hiện theo đơn đặt hàng.
Tháng 4/2026, tờ báo Thổ Nhĩ Kỳ Cyprus Yeni Düzen truy tìm các khiếu nại gửi nhằm vào mình và xác định chúng có liên quan đến công ty Aiplex Software Private Ltd. có trụ sở tại Ấn Độ. Người khiếu nại mà Dudunia liên hệ cũng cho biết mình hoạt động tại Ấn Độ.
Khi được Dudunia hỏi ai đã thuê thực hiện việc gỡ bỏ kênh YouTube của Studio Monitor và số tiền được trả là bao nhiêu, người này cho biết không biết danh tính bên thuê vì được tuyển dụng thông qua một bên trung gian. Bên trung gian đã đề nghị mức thù lao tương đương gần 5.000 USD để gửi các khiếu nại.
Theo các nhà nghiên cứu kỹ thuật số Tamara Yesmin Toma, Jose Luis Peñarredonda và Raya Sharbain, việc gửi khiếu nại bản quyền giả mạo đã trở thành một ngành kinh doanh riêng, được vận hành bởi các cá nhân, mạng lưới trên Telegram hoặc những công ty tự nhận chuyên bảo vệ tài sản kỹ thuật số.
Hoạt động này mang lại khoản thù lao cao, đồng thời cho phép các đối tượng duy trì tính ẩn danh, khiến việc theo đuổi các biện pháp pháp lý chống lại họ trở nên khó khăn.
Trước tình trạng trên, Giandana Gigena đề xuất các nền tảng công nghệ lớn cần sử dụng nhân sự kiểm duyệt trực tiếp khi xem xét khiếu nại bản quyền nhằm vào các cơ quan truyền thông. Các nền tảng cũng nên thông báo trước cho đơn vị bị khiếu nại, tạo cơ hội phản hồi trước khi nội dung có thể bị gỡ bỏ.
Việc tăng cường xác minh danh tính người khiếu nại cũng có thể giúp giảm thiểu các cuộc tấn công bản quyền giả mạo, cải thiện cơ chế hiện tại vốn cho phép tạo hồ sơ giả và gửi những khiếu nại không có căn cứ mà không phải chịu trách nhiệm.
“Chúng ta cần xem xét lại nền tảng của những vấn đề này, đó là cách DMCA được thiết kế ngay từ đầu và cách hệ sinh thái kỹ thuật số đã phát triển kể từ thời điểm đó”, Giandana Gigena nói.
Trong khi đó, sự gia tăng các khiếu nại bản quyền giả mạo tiếp tục làm trầm trọng thêm môi trường hoạt động vốn đã đầy thách thức đối với các nhà báo và cơ quan báo chí độc lập, đặc biệt là những đơn vị chỉ trích chính phủ tại Georgia, Azerbaijan và Somalia.
Các cơ quan truyền thông bị nhắm mục tiêu còn phải đối mặt với những cuộc tấn công của lực lượng troll, yêu cầu chuyển tài khoản sang trạng thái tưởng niệm giả mạo, các báo cáo vi phạm quyền riêng tư hoặc tiêu chuẩn cộng đồng không có căn cứ, những vụ tấn công thể chất và bằng lời nói, bắt giữ tùy tiện, thậm chí cả án tù.
Họ cũng có rất ít lựa chọn để giảm phụ thuộc vào mạng xã hội, bởi các nền tảng này vẫn là một trong những kênh quan trọng nhất để phân phối nội dung, tương tác với độc giả và liên hệ nguồn tin.
Dudunia, Safarova và Mumin đều bày tỏ sự thất vọng trước phản ứng mà họ cho là thụ động của các tập đoàn công nghệ lớn trong bối cảnh vấn đề đang làm suy yếu tự do báo chí.
Các cơ quan truyền thông bị ảnh hưởng cũng kêu gọi tăng cường trách nhiệm của nền tảng, yêu cầu các tập đoàn công nghệ điều tra hành vi lạm dụng cơ chế khiếu nại bản quyền nhằm vào báo chí và xem xét các vụ việc này như những cuộc tấn công có khả năng phối hợp, thay vì xử lý riêng lẻ từng khiếu nại.
Điều này đòi hỏi các nền tảng phải thay đổi cách nhìn nhận và tương tác với giới báo chí, đặc biệt là các cơ quan truyền thông quy mô nhỏ, ít được biết đến tại phương Tây.
“Việc cấm hoặc hạn chế các cơ quan truyền thông thật dễ dàng, nhưng điều đó không nên dễ dàng đến vậy”, Safarova nói. “Tôi nghĩ Meta cần xem xét lại các tài khoản truyền thông đã bị vô hiệu hóa, khôi phục các trang và tin tưởng chúng tôi”.
Từ các vụ việc nêu trên, có thể thấy, kỷ nguyên công nghệ số là con dao hai lưỡi đối với sự phát triển của báo chí. Việc lợi dụng các công cụ kháng nghị bản quyền để loại bỏ các sản phẩm báo chí hoặc hạn chế sự lan tỏa thông tin tới độc giả là vấn đề vô cùng nghiêm trọng đối với lợi ích kinh tế và tâm huyết của các nhà báo trong công tác đấu tranh vì lợi ích cộng đồng.
Thái An/ Theo IPI
