Muốn khoa học bứt phá, hãy trao quyền cho nhà khoa học

Không phải cứ tăng lương là có thể giữ chân người tài. Với những nhà khoa học đã có vị thế quốc tế, điều họ cần hơn cả là được tin tưởng, được tự chủ trong chuyên môn và có một môi trường đủ tốt để biến ý tưởng thành những công trình có giá trị. GS. Trần Thanh Vân cho rằng, muốn khoa học Việt Nam bứt phá, cần thay đổi cách nhìn về nhân tài: không chỉ thu hút họ về nước, mà phải trao cho họ quyền để tạo dựng những nhóm nghiên cứu mạnh và một sự nghiệp lâu dài.

Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng tiếp GS. Trần Thanh Vân và phu nhân là GS. Lê Kim Ngọc - Ảnh: chinhphu.vn/Nhật Bắc

Điều nhà khoa học cần trước hết là niềm tin

Sau nhiều năm làm việc trong môi trường khoa học quốc tế và kết nối với các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài, GS. Trần Thanh Vân, Chủ tịch Hội Khoa học Gặp gỡ Việt Nam, Giám đốc Trung tâm Quốc tế Khoa học và Giáo dục liên ngành (ICISE), cho rằng tiền lương chưa chắc là yếu tố quyết định việc một nhà khoa học giỏi lựa chọn trở về Việt Nam.

"Điều mà những nhà khoa học lớn thấy quan trọng nhất là sự tin tưởng", GS. Trần Thanh Vân nói.

Với những người đã có sự nghiệp ổn định ở nước ngoài, câu hỏi không đơn thuần là Việt Nam có thể trả cho họ bao nhiêu. Quan trọng hơn là họ có được tin tưởng để làm việc, có được chủ động trong chuyên môn và có đủ điều kiện theo đuổi những ý tưởng nghiên cứu của mình hay không.

GS. Trần Thanh Vân ví sự tin tưởng ấy như mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái. Muốn một người trưởng thành, phải cho họ cơ hội tự quyết định và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.

Trong khoa học cũng vậy. Nhà khoa học không thể sáng tạo nếu mọi quyết định chuyên môn đều phải đi qua quá nhiều tầng nấc quản lý. Một đề tài có thể xuất hiện từ một ý tưởng bất ngờ; một cơ hội hợp tác quốc tế có thể chỉ đến trong thời gian ngắn. Nếu để thủ tục hành chính kéo dài, cơ hội nghiên cứu có thể qua đi trước khi nguồn lực được giải ngân.

Vì thế, theo GS. Trần Thanh Vân, vấn đề không chỉ là dành bao nhiêu nguồn lực cho khoa học, mà quan trọng không kém là nhà khoa học có được quyền sử dụng nguồn lực ấy một cách chủ động hay không.

Trao quyền để biến ý tưởng thành kết quả

Niềm tin chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chuyển thành quyền tự chủ.

Theo GS. Trần Thanh Vân, những quyết định thuộc về khoa học cần được trao cho chính những người làm khoa học. Người đứng đầu cơ sở nghiên cứu hoặc nhóm nghiên cứu phải có đủ quyền chủ động trong lựa chọn con người, tổ chức hoạt động chuyên môn và sử dụng nguồn lực.

"Muốn thu hút người tài thì phải để cho người quản lý có đủ tự do để làm việc", GS. Trần Thanh Vân nhấn mạnh.

Điều này đặc biệt quan trọng khi Việt Nam muốn xây dựng những nhóm nghiên cứu có khả năng cạnh tranh quốc tế. Một nhà khoa học giỏi có thể mang về kiến thức và kinh nghiệm, nhưng để tạo ra ảnh hưởng lâu dài, họ cần có đồng nghiệp, học trò, phòng thí nghiệm, thiết bị, kinh phí và một không gian học thuật đủ rộng để phát triển ý tưởng.

Nói cách khác, thu hút một người tài chỉ là điểm bắt đầu. Tạo điều kiện để người đó xây dựng được một đội ngũ mới mới là mục tiêu dài hạn.

Chia sẻ với phóng viên Báo Điện tử Chính phủ, GS. Trần Thanh Vân cho rằng nguồn lực quốc gia luôn hữu hạn, vì vậy Việt Nam không thể đầu tư dàn trải cho tất cả các ngành và mọi lĩnh vực. Thay vào đó, cần lựa chọn những hướng có tiềm năng, những trung tâm đã có nền tảng để tập trung đầu tư đủ mạnh về con người, cơ sở vật chất, trang thiết bị và điều kiện nghiên cứu.

Khi một trung tâm có môi trường làm việc tốt, nguồn lực đủ và quyền chủ động cần thiết, nơi đó mới có thể trở thành điểm đến hấp dẫn đối với các nhà khoa học giỏi. 

GS. Trần Thanh Vân: Thu hút một người tài chỉ là điểm bắt đầu. Tạo điều kiện để người đó xây dựng được một đội ngũ mới mới là mục tiêu dài hạn - Ảnh: chinhphu.vn/Thu Trang

Đừng chỉ "kéo" người tài về nước

Một thay đổi quan trọng khác, theo GS. Trần Thanh Vân, là cách Việt Nam nhìn về nhân tài.

Giáo sư cho rằng quan điểm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về việc nhân tài không nhất thiết phải trở thành công chức hay trở về Việt Nam làm việc toàn thời gian là hướng tiếp cận mà giới khoa học đã mong đợi từ lâu.

Bởi không phải người tài nào cũng có cùng một lựa chọn.

Có người có thể trở về nước lâu dài. Có người tiếp tục làm việc ở nước ngoài nhưng tham gia các chương trình nghiên cứu, đào tạo, chuyển giao tri thức hoặc hợp tác quốc tế với Việt Nam. Cũng có người chỉ có thể dành một phần thời gian cho các hoạt động khoa học trong nước.

Điều quan trọng là trí tuệ Việt Nam ở bất cứ đâu cũng có thể trở thành một phần của hệ sinh thái khoa học Việt Nam.

Tuy nhiên, GS. Trần Thanh Vân vẫn mong muốn ngày càng có nhiều nhà khoa học thực sự gắn bó và xây dựng sự nghiệp tại Việt Nam.

"Chúng ta cần có những người tài về 'mọc rễ' ở Việt Nam, chứ không phải chỉ về một, hai tháng", GS. Trần Thanh Vân cho biết.

Đặc biệt, Giáo sư kỳ vọng vào các nhà khoa học trẻ đang học tập và làm việc ở nước ngoài. Đây là lực lượng còn nhiều thời gian để xây dựng sự nghiệp, hình thành hướng nghiên cứu mới và tạo dựng những nhóm khoa học của chính mình.

"Chúng tôi rất mong muốn đưa những nhà khoa học trẻ về đây, để từ con số không, họ có thể thành lập nên một cái mới. Để trong tương lai, họ có thể nói: 'Đây là công trình của tôi, cái tôi đã làm được'", Giáo sư chia sẻ.

Tại Quy Nhơn, GS. Trần Thanh Vân đang trực tiếp theo đuổi việc hình thành các nhóm nghiên cứu. Theo ông, địa phương đã có quyết định hỗ trợ thành lập 4 nhóm nghiên cứu khoa học. Nhưng từ thực tế triển khai, ông nhận thấy một chủ trương đúng chỉ có thể tạo ra kết quả khi được thực hiện thông suốt. Trong đó, sự quyết liệt và vai trò của người đứng đầu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Khoa học bắt đầu từ một câu hỏi

Nếu trao quyền cho các nhà khoa học là cách tạo động lực cho hiện tại, thì nuôi dưỡng sự tò mò của trẻ em chính là cách chuẩn bị cho tương lai.

GS. Trần Thanh Vân cho rằng trẻ em vốn có một phẩm chất rất gần với người làm khoa học: luôn tò mò và muốn biết vì sao.

Một đứa trẻ nhìn thấy vật rơi xuống đất và hỏi "tại sao?". Một đứa trẻ quan sát bầu trời và muốn biết vì sao Mặt Trăng thay đổi hình dạng. Những câu hỏi tưởng như rất đơn giản ấy chính là điểm khởi đầu của tư duy khoa học.

"Chữ 'vì sao' là điều quan trọng nhất của các nhà khoa học. Nếu nhà khoa học không bao giờ hỏi 'vì sao' thì không bao giờ phát triển", GS. Trần Thanh Vân nhấn mạnh.

Giáo sư nhắc đến câu chuyện Newton nhìn thấy một vật rơi xuống đất và đặt câu hỏi tại sao nó rơi xuống mà không bay lên trời. Từ một câu hỏi tưởng như rất nhỏ, con người đã đi đến những khám phá lớn về tự nhiên.

Bởi vậy, giáo dục khoa học không nên chỉ dừng ở việc truyền đạt kiến thức hay yêu cầu học sinh ghi nhớ những câu trả lời có sẵn. Điều quan trọng hơn là tạo ra những không gian để trẻ được quan sát, trải nghiệm, đặt câu hỏi và tự tìm kiếm câu trả lời.

Đó cũng là lý do GS. Trần Thanh Vân dành nhiều tâm huyết xây dựng Trung tâm Khám phá Khoa học tại Quy Nhơn.

Muốn có những nhà khoa học giỏi trong tương lai, theo Giáo sư, tình yêu khoa học phải được gieo từ rất sớm.

Và muốn những người ấy thực sự tạo ra đột phá khi trưởng thành, họ cũng cần một môi trường biết tin tưởng, trao quyền và chấp nhận cho họ được thử nghiệm những điều mới.

Đó có lẽ là bài toán lớn hơn cả chuyện thu hút người tài: Không chỉ đưa người giỏi về Việt Nam, mà phải tạo ra một Việt Nam đủ tốt để người giỏi muốn ở lại, muốn xây dựng và muốn để lại những công trình của chính mình.