Nâng cao năng lực KHCN trong nước với sự tham gia của tri thức kiều bào

TS. Phùng Quốc Trí kỳ vọng tỷ lệ các dự án nghiên cứu - phát triển cấp quốc gia có sự tham gia của trí thức kiều bào sẽ ngày càng gia tăng, qua đó góp phần nâng cao năng lực khoa học - công nghệ nội sinh của đất nước.

Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Nguyễn Hòa Bình đã dự lễ ra mắt Hội Trí thức Việt Nam tại Bỉ và Luxembourg tháng 3/2025.

Hướng về Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Đại hội XIV) của Đảng, tầm nhìn về một “kỷ nguyên vươn mình của dân tộc” đang trở thành nguồn cảm hứng mạnh mẽ, đồng thời đặt ra yêu cầu mới đối với mô hình phát triển của đất nước, TS. Phùng Quốc Trí, Chủ tịch Hội Trí thức Việt Nam tại Vương quốc Bỉ và Đại Công quốc Luxembourg (ViLaB) đã chia sẻ những đề xuất nhằm khơi thông và phát huy nguồn lực tri thức từ cộng đồng chuyên gia kiều bào, góp phần đưa Việt Nam phát triển bền vững dựa trên khoa học, công nghệ (KHCN) và đổi mới sáng tạo (ĐMST).

Theo TS. Phùng Quốc Trí, khái niệm “kỷ nguyên vươn mình” phản ánh yêu cầu tất yếu của tiến trình phát triển, trong đó Việt Nam cần chuyển dịch mô hình tăng trưởng từ dựa vào lao động giá rẻ sang dựa trên tri thức, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Với hơn 6,3 triệu người Việt Nam ở nước ngoài, trong đó có khoảng 30.000 chuyên gia trình độ tiến sĩ, cộng đồng kiều bào được xem là một nguồn lực trí tuệ đặc biệt quan trọng; nếu được khai thác hiệu quả, nguồn lực này có thể tạo ra cú hích lớn cho sự phát triển của đất nước.

Từ kinh nghiệm nghiên cứu và hợp tác quốc tế, Chủ tịch ViLaB cho rằng Việt Nam cần sớm hoàn thiện các cơ chế, chính sách theo hướng linh hoạt và cởi mở hơn đối với hợp tác KHCN xuyên biên giới.

Việc hình thành các quỹ nghiên cứu chung với đối tác quốc tế, cho phép trí thức kiều bào tham gia các dự án trong nước mà không bị ràng buộc bởi thủ tục hành chính phức tạp, sẽ giúp dòng chảy tri thức được lưu thông thông suốt.

Cùng với đó, các chính sách ưu đãi về thuế đối với hoạt động chuyển giao công nghệ cao cũng được xem là động lực quan trọng để thu hút chất xám từ bên ngoài.

Một trụ cột khác được TS. Phùng Quốc Trí nhấn mạnh là xây dựng nền tảng số nhằm kết nối mạng lưới trí thức Việt trên toàn cầu.

Ông đánh giá cao các sáng kiến mà Việt Nam đã và đang triển khai, như Mạng lưới Chuyên gia Dữ liệu Toàn cầu (VDEN) và lộ trình đưa Sàn dữ liệu quốc gia vào vận hành trong thời gian tới.

Theo ông, nếu Việt Nam xây dựng được một cổng thông tin quốc gia hiện đại, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để kết nối nhu cầu nghiên cứu, phát triển trong nước với chuyên môn của kiều bào, hiệu quả khai thác nguồn lực trí tuệ sẽ được nâng lên rõ rệt.

Thực tế cho thấy, nhiều thành viên của ViLaB đã chủ động tham gia các mạng lưới chuyên gia, đóng góp cho công tác xây dựng chính sách và đào tạo nhân lực dữ liệu tại Việt Nam.

Bàn về việc tận dụng lợi thế của cộng đồng trí thức Việt tại châu Âu, đặc biệt là tại Bỉ, TS. Phùng Quốc Trí cho rằng Đại hội XIV cần định hình một chiến lược rõ ràng, với mục tiêu và các chỉ số đo lường cụ thể trong việc huy động chất xám từ nước ngoài.

Chủ tịch ViLaB kỳ vọng tỷ lệ các dự án nghiên cứu - phát triển cấp quốc gia có sự tham gia của trí thức kiều bào sẽ ngày càng gia tăng, qua đó góp phần nâng cao năng lực KHCN nội sinh của đất nước.

Trong các lĩnh vực hợp tác cụ thể, TS. Phùng Quốc Trí nhấn mạnh tiềm năng về năng lượng xanh, logistics và công nghệ sinh học. Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh chuyển đổi năng lượng và từng bước khởi động lại chương trình điện hạt nhân, các chuyên gia của ViLaB sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm về vật liệu quang điện, an toàn hạt nhân và quản lý năng lượng bền vững.

Bên cạnh đó, việc nghiên cứu áp dụng mô hình “cảng xanh” theo kinh nghiệm châu Âu, đặc biệt từ cảng Antwerp của Bỉ, được kỳ vọng sẽ góp phần giảm phát thải và thúc đẩy phát triển logistics xanh tại Việt Nam.

Ở lĩnh vực y sinh, TS. Phùng Quốc Trí cho rằng công nghệ sinh học và y học hạt nhân là những hướng đi chiến lược nhằm nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Với mạng lưới chuyên gia đang làm việc tại các trung tâm nghiên cứu hàng đầu châu Âu, ViLaB có thể hỗ trợ Việt Nam phát triển dược phẩm phóng xạ điều trị ung thư, cũng như tiếp cận các công nghệ vaccine thế hệ mới, góp phần hiện đại hóa nền y tế quốc gia.

Hướng về Đại hội XIV, Chủ tịch Hội Trí thức Việt Nam tại Bỉ và Luxembourg bày tỏ mong muốn Đại hội sẽ đặt nền móng cho một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo bền vững, trong đó các chính sách phát triển được xây dựng trên cơ sở khoa học và bằng chứng thực tiễn.

Theo ông, đầu tư cho giáo dục, KHCN; thúc đẩy chuyển đổi năng lượng gắn với bảo vệ môi trường; cùng phát triển y tế số và y học cá thể hóa sẽ là những trụ cột quan trọng để Việt Nam vừa tăng trưởng nhanh, vừa phát triển bền vững.

TS. Phùng Quốc Trí khẳng định cộng đồng trí thức Việt Nam tại Bỉ và Luxembourg luôn sẵn sàng đồng hành cùng đất nước, đóng góp trí tuệ và kinh nghiệm quốc tế để hiện thực hóa khát vọng “vươn mình” của Việt Nam trong kỷ nguyên mới./.