Nâng cao năng lực thực thi quyền sở hữu trí tuệ - Nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia

Sự bùng nổ của kinh tế số đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo hộ quyền tác giả và quyền liên quan. Đây không chỉ là cam kết hội nhập quốc tế mà còn là nền tảng để Việt Nam thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Khi công nghệ số len sâu vào từng ngõ ngách đời sống, vấn đề bảo hộ quyền tác giả và quyền liên quan cũng bước sang một giai đoạn hoàn toàn khác. Nếu trước đây, vi phạm bản quyền chủ yếu diễn ra ở quy mô nhỏ lẻ với sách in, đĩa nhạc hay phần mềm sao chép trái phép, thì hiện nay, nhờ vào sự phát triển của công nghệ số và Internet mọi hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đều có thể lan truyền trên phạm vi toàn cầu chỉ trong vài giây.

Trong bối cảnh đó, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ không còn là câu chuyện riêng của giới sáng tạo hay doanh nghiệp công nghệ, mà trở thành yếu tố gắn chặt với sự phát triển bền vững của nền kinh tế số và mức độ cạnh tranh của một quốc gia.

Sự bùng nổ của công nghệ số làm gia tăng áp lực bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ

Đến năm 2026, chuyển đổi số tại Việt Nam đã vượt xa phạm vi của một chủ trương phát triển. Công nghệ số đang hiện diện trong mọi hoạt động đời sống. Với tỷ lệ người dân sử dụng Internet hiện ở mức rất cao, trong khi mạng xã hội đã trở thành không gian giao tiếp, kinh doanh và giải trí chủ đạo, đối với nhiều người, môi trường số gần như là “không gian sống thứ hai”.

Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của môi trường số cũng kéo theo áp lực ngày càng lớn đối với công tác bảo hộ quyền tác giả và quyền liên quan.

Trong không gian mạng, phim ảnh, âm nhạc, chương trình truyền hình, sách điện tử hay phần mềm có thể bị sao chép và phát tán gần như tức thì. Các website phát sóng lậu, chia sẻ nội dung trái phép hay sử dụng phần mềm không bản quyền vẫn tồn tại dưới nhiều hình thức tinh vi, xuyên biên giới và khó kiểm soát.

Không ít nền tảng vi phạm bản quyền còn hình thành cả hệ sinh thái kiếm lợi bất hợp pháp thông qua quảng cáo và thu phí người dùng, gây thiệt hại lớn cho các đơn vị sản xuất nội dung hợp pháp.

Điều đáng lo ngại là hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ không chỉ ảnh hưởng tới tác giả hay doanh nghiệp sáng tạo, mà còn làm suy giảm động lực nghiên cứu, đầu tư và đổi mới công nghệ. Khi sản phẩm trí tuệ dễ dàng bị đánh cắp, môi trường sáng tạo sẽ khó phát triển bền vững.

Trong nền kinh tế số, dữ liệu, tri thức và nội dung sáng tạo đang trở thành tài sản có giá trị cao nhất. Vì vậy, bảo hộ bản quyền cũng chính là bảo vệ nguồn lực phát triển của quốc gia.

Áp lực từ các cam kết hội nhập

Quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với Việt Nam trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ.

Khi tham gia các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP hay EVFTA, Việt Nam không chỉ cam kết thực thi các tiêu chuẩn bảo hộ theo quy định của Tổ chức Thương mại Thế giới, mà còn phải nâng mức bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ lên tiệm cận chuẩn mực quốc tế.

Các cam kết này đặc biệt nhấn mạnh tới việc bảo vệ bản quyền trong môi trường số. Tác giả, nhà sản xuất và người biểu diễn được bảo đảm quyền kiểm soát đối với việc sao chép, phát hành và phân phối tác phẩm trên Internet.

Đồng thời, Việt Nam cũng phải tăng cường các biện pháp xử lý hành vi vi phạm trên không gian mạng, bao gồm cả chế tài hình sự đối với những hành vi xâm phạm bản quyền quy mô thương mại.

EVFTA còn yêu cầu Việt Nam thực thi hiệu quả các điều ước quốc tế của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), đồng thời tăng quyền cho cơ quan hải quan và tòa án trong việc phát hiện, ngăn chặn hàng hóa vi phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Những yêu cầu này cho thấy các FTA thế hệ mới không chỉ là công cụ thúc đẩy thương mại mà còn là động lực để xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng và tôn trọng sáng tạo.

Khi quyền sở hữu trí tuệ được bảo vệ hiệu quả, niềm tin của nhà đầu tư nước ngoài đối với thị trường Việt Nam cũng được củng cố. Đây là điều kiện quan trọng để thu hút chuyển giao công nghệ, phát triển ngành công nghiệp sáng tạo và thúc đẩy kinh tế tri thức.

Việt Nam đang không ngừng nỗ lực nâng cao năng lực thực thi quyền sở hữu trí tuệ

Những năm gần đây, Việt Nam liên tục hoàn thiện hành lang pháp lý về sở hữu trí tuệ nhằm đáp ứng yêu cầu hội nhập và thực tiễn phát triển của nền kinh tế số.

Luật Sở hữu trí tuệ đã được sửa đổi, bổ sung theo hướng tiệm cận chuẩn mực quốc tế, bao quát cả quyền nhân thân, quyền tài sản, cơ chế chuyển nhượng, đăng ký và các biện pháp dân sự, hành chính, hình sự trong xử lý vi phạm.

Đáng chú ý, tư duy quản lý cũng đang có sự chuyển biến rõ rệt. Nếu trước đây việc bảo hộ bản quyền chủ yếu mang tính kiểm soát và xử phạt, thì nay mục tiêu lớn hơn là tạo dựng môi trường sáng tạo lành mạnh và thúc đẩy phát triển công nghiệp nội dung số.

Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 5/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ được xem là thông điệp mạnh mẽ về quyết tâm xử lý nghiêm các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, đặc biệt trên môi trường Internet.

Thực tế cho thấy, thời gian qua, nhiều website phát phim lậu, phát sóng bóng đá trái phép hay nền tảng chia sẻ nội dung vi phạm bản quyền đã bị triệt phá. Các vụ việc cho thấy cơ quan chức năng đang chuyển từ nhắc nhở sang xử lý mạnh tay đối với những hành vi xâm phạm có tổ chức và quy mô lớn.

Không chỉ lĩnh vực nội dung số, nhiều doanh nghiệp sử dụng phần mềm không có giấy phép cũng bị thanh tra và xử phạt cho thấy rằng vi phạm sở hữu trí tuệ không còn là “lỗi nhỏ” trong hoạt động kinh doanh, mà liên quan trực tiếp tới uy tín doanh nghiệp và môi trường đầu tư quốc gia.

Xây dựng văn hóa tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia

Trong bối cảnh hiện nay, luật pháp và chế tài vẫn chưa đủ để giải quyết tận gốc vấn đề vi phạm bản quyền trong thời đại số. Để bảo vệ bản quyền hiệu quả và bền vững, cần phải nhanh chóng xây dựng văn hóa tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ trong toàn xã hội.

Mỗi hành vi xem phim lậu, tải nhạc trái phép hay sử dụng phần mềm không bản quyền đều đang góp phần làm tổn hại môi trường sáng tạo. Một quốc gia sẽ không thể phát triển bền vững nếu công sức sáng tạo bị xem nhẹ và tài sản trí tuệ liên tục bị xâm phạm. Ngược lại, khi quyền tác giả và quyền liên quan được bảo vệ nghiêm túc, niềm tin pháp lý sẽ được củng cố, đổi mới sáng tạo được thúc đẩy và năng lực cạnh tranh quốc gia cũng được nâng cao.

Do đó, Việt Nam cần nhanh chóng xây dựng các chính sách nhằm nâng cao nhận thực xã hội về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ thông qua giáo dục, các diễn đàn, cộng đồng, để từ đó tạo được văn hóa tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ từ mỗi cá nhân.