Ngành công nghệ Việt Nam hướng đến kỷ nguyên giá trị

Ngành công nghệ Việt Nam đang nổi lên với chiến lược mới tập trung vào AI, thiết kế bán dẫn và một môi trường thử nghiệm fintech được chính thức hóa.

Đến tháng 1/2026, hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam đã chuyển trạng thái từ sự sôi động ở giai đoạn đỉnh cao năm 2021 sang tập trung vào hiệu quả kinh tế trên từng sản phẩm và mô hình kinh doanh.

Số liệu mới nhất cho thấy nền kinh tế số Việt Nam đạt khoảng 39 tỷ USD tổng giá trị hàng hóa giao dịch (GMV) vào cuối năm 2025, tăng 17% so với năm trước - mức tăng trưởng vượt trội so với phần lớn quốc gia trong khu vực.

Tuy nhiên, bối cảnh đối với các nhà sáng lập đã thay đổi đáng kể. Năm 2025, dòng vốn đầu tư mạo hiểm vào Việt Nam giảm khoảng 30%, xuống còn ước tính 215 triệu USD với 41 thương vụ. Sự sụt giảm này không phản ánh sự suy yếu của hệ sinh thái, mà cho thấy quá trình tái cấu trúc và sàng lọc mạnh mẽ.

Các nhà đầu tư đang chuyển trọng tâm từ những mô hình chưa chứng minh được hiệu quả sang các startup có khả năng thương mại hóa rõ ràng và dòng tiền bền vững.

Trong bối cảnh đó, ưu tiên của doanh nghiệp khởi nghiệp cũng thay đổi: Thay vì tập trung mở rộng người dùng, các nhà sáng lập hướng đến tối ưu giá trị kinh doanh và hiệu quả tài chính. Xu hướng này phản ánh sự chuyển dịch từ giai đoạn tăng trưởng bằng vốn sang giai đoạn chú trọng lợi nhuận và tính bền vững.

Sự thay đổi này đã mở đường cho một thế hệ khởi nghiệp “công nghệ chuyên sâu” và “công nghệ phần cứng” mới. Mặc dù tổng vốn đầu tư giảm, nhưng một số lĩnh vực cụ thể lại chứng kiến ​​sự tăng trưởng bùng nổ. Các startup về trí tuệ nhân tạo (AI) tại Việt Nam đã thu hút 80 triệu USD vào năm 2024, tăng gấp 8 lần so với năm trước.

Bước sang đầu năm 2026, dòng vốn được dự báo sẽ dịch chuyển mạnh hơn vào khu vực công nghiệp và sản xuất. Việt Nam hiện là nơi đặt trụ sở của 3 trong số 15 nhà phát triển game hàng đầu thế giới, nhưng sự phát triển thực sự nằm ở lĩnh vực tự động hóa công nghiệp dựa trên AI cho các trung tâm sản xuất đang bùng nổ của Việt Nam.

Ba dấu hiệu cho thấy thị trường đang trưởng thành

Sự chuyển dịch hiện tại được thúc đẩy bởi ba yếu tố, mỗi yếu tố gắn liền với một chính sách cụ thể hoặc thực tế thị trường.

Thứ nhất là “Năm giá trị của AI”. Ông Nguyễn Văn Khoa, CEO của FPT, đã lưu ý tại Diễn đàn AI Việt Nam 2025, thị trường đã chuyển từ giai đoạn “Thử nghiệm ý tưởng” sang ứng dụng quy mô lớn. Hơn 170.000 doanh nghiệp (DN) Việt Nam đã áp dụng các công cụ AI vào cuối năm 2025. Đối với các startup điều này tạo ra một thị trường B2B khổng lồ mà 2 năm trước đây chưa từng tồn tại.

Thứ hai là sự chuyển hướng sang ngành công nghiệp bán dẫn. Quy hoạch tổng thể ngành công nghiệp bán dẫn quốc gia đã hình thành một bản kế hoạch cho Việt Nam vượt ra khỏi khâu lắp ráp và tiến tới thiết kế “không nhà máy sản xuất”.

Thị trường bán dẫn trong nước được định giá 7,7 tỷ USD vào năm 2025 và dự kiến ​​sẽ tăng trưởng ổn định khi các công ty toàn cầu tìm cách đa dạng hóa chuỗi cung ứng ngoài Trung Quốc. Điều này đã tạo ra một phân khúc các startup phần cứng tại Đà Nẵng và TP. Hồ Chí Minh tập trung vào thiết kế chip và dịch vụ kiểm thử.

Thứ ba là sự rõ ràng về mặt pháp lý. Việc ban hành Nghị định 94/2025/NĐ-CP, thiết lập khung pháp lý thử nghiệm chính thức cho lĩnh vực fintech, đã hợp pháp hóa việc cho vay ngang hàng (P2P) và các nền tảng API mở. Động thái này của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (SBV) đã “thanh lọc” hiệu quả lĩnh vực này, loại bỏ các chủ nợ xấu đồng thời cho phép các startup tuân thủ pháp luật cuối cùng có thể mở rộng quy mô với sự chấp thuận của cơ quan quản lý.

Thiếu hụt nhân lực nghiên cứu và phát triển

Mặc dù mức tăng trưởng GMV 17% là một tín hiệu tích cực, nhưng điều quan trọng là phải xem xét kỹ những hạn chế của dữ liệu này. Báo cáo Hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam 2025 nhấn mạnh sự mất cân bằng khu vực dai dẳng. Khoảng 68% các hoạt động hỗ trợ khởi nghiệp tập trung ở khu vực Đông Nam Á, chủ yếu xung quanh TP. Hồ Chí Minh. Điều này khiến khu vực Tây Nguyên và Trung Bộ bị bỏ quên, tạo ra một nền kinh tế số hai tốc độ.

Ngoài ra, còn có một cuộc khủng hoảng nguồn nhân lực nghiêm trọng. Việt Nam hiện xếp thứ 44 toàn cầu trên Chỉ số Đổi mới toàn cầu (GII) nhưng chỉ đứng thứ 70 về nguồn nhân lực. Ước tính có đến 65% nhân tài công nghệ Việt Nam đang làm việc ở nước ngoài, một hiện tượng “chảy máu chất xám” đe dọa kìm hãm sự tăng trưởng của các lĩnh vực công nghệ cao như AI và bán dẫn.

Mặc dù Bộ Khoa học và Công nghệ đã đưa ra các biện pháp khuyến khích để thu hút các “kiến trúc sư trưởng” và nhân tài hàng đầu trở về nước, nhưng tình trạng thiếu hụt nhân lực nghiên cứu và phát triển (R&D) trong nước vẫn là một trở ngại lớn trong năm 2026.

Ảnh: Viettel R&D

Ai sẽ thắng trong cuộc đua năm 2026?

Những người hưởng lợi từ kỷ nguyên mới là các công ty giải quyết được những nút thắt mang tính cấu trúc chứ không phải những công ty chỉ chạy theo sự chú ý của người tiêu dùng.

Đã có một số tăng trưởng tích cực trong lĩnh vực công nghệ khí hậu. Lĩnh vực này đã nổi lên đáng ngạc nhiên. Năm 2024, nguồn vốn đầu tư vào công nghệ khí hậu tại Việt Nam đã tăng vọt lên gần 100 triệu USD, chiếm hơn 22% tổng giá trị vốn đầu tư mạo hiểm của cả nước.

Các công ty như Techcoop, một nền tảng công nghệ nông nghiệp B2B, và Dat Bike, một nhà sản xuất xe điện, đã được hưởng lợi từ cam kết về mục tiêu phát thải ròng bằng 0 của chính phủ và việc ra mắt nền tảng giao dịch tín dụng carbon dự kiến ​​vào cuối năm 2026.

Với lực lượng lao động đang rất cần được đào tạo lại kỹ năng cho kỷ nguyên AI và bán dẫn, các nền tảng công nghệ giáo dục tập trung vào đào tạo nghề và kỹ thuật đang chứng kiến ​​sự hồi sinh.

Các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ tài chính số giàu kinh nghiệm đang ghi nhận đà phát triển tích cực trong khuôn khổ Nghị định số 94/NĐ-CP ngày 24/9/2025 về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực ngân hàng.

Thông qua việc cung cấp các giải pháp chấm điểm tín dụng và nền tảng API mở, nhiều doanh nghiệp đang từng bước đóng vai trò như lớp hạ tầng trung gian (middleware) kết nối các hoạt động của nền kinh tế số. Đến năm 2024, số lượng tài khoản ví điện tử hoạt động tại Việt Nam đạt khoảng 30 triệu, tạo nền tảng lớn cho việc mở rộng dịch vụ giá trị gia tăng, đặc biệt là bán chéo các sản phẩm bảo hiểm và đầu tư.

Tác động của các quy định mới

Những thách thức của năm 2026 được dự báo sẽ tập trung vào các doanh nghiệp không thích ứng kịp với yêu cầu về hiệu quả và giá trị kinh doanh thực chất.

Sự sụt giảm mạnh về định giá của Tiki được xem là ví dụ điển hình, cho thấy các mô hình phụ thuộc vào dòng vốn lớn để duy trì thị phần đang dần mất sức hút đối với nhà đầu tư.

Đồng thời, xu hướng phát triển “siêu ứng dụng” đang nhường chỗ cho chiến lược chuyên môn hóa theo từng lĩnh vực dọc.

Các quỹ đầu tư mạo hiểm cũng trở nên thận trọng hơn trong lựa chọn dự án. Dữ liệu năm 2025 cho thấy số lượng thương vụ quy mô 1 - 5 triệu USD tăng đáng kể, trong khi các khoản đầu tư hạt giống dưới 1 triệu USD tiếp tục giảm.

Điều này phản ánh xu hướng ưu tiên các doanh nghiệp có nền tảng công nghệ và mô hình kinh doanh rõ ràng, thay vì những ý tưởng sao chép mô hình quốc tế mà thiếu lợi thế cạnh tranh.

Nghị định 94/2025/NĐ-CP có tác động tới toàn bộ ngành công nghệ tài chính, đảm bảo tính hợp pháp, cũng như tạo cơ sở rõ ràng cho cơ quan nhà nước đóng cửa các nền tảng P2P không tuân thủ quy định. Theo đó, “vùng xám” mà nhiều công ty fintech đã hoạt động trong 5 năm qua chính thức khép lại.

Khung thử nghiệm pháp lý không phải là tấm vé miễn phí

“Khung thử nghiệm pháp lý” theo Nghị định 94/2025/NĐ-CP thực tế là một thử nghiệm được kiểm soát chặt chẽ với các tiêu chí rút lui nghiêm ngặt. Giấy phép tham gia khung thử nghiệm chỉ có hiệu lực trong hai năm, và các đơn vị tham gia phải cung cấp đầy đủ tài liệu về công nghệ và an ninh mạng cho Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.

Quan trọng hơn, có những quy định nghiêm ngặt về quyền sở hữu. Ví dụ, các công ty có vốn đầu tư nước ngoài bị cấm cung cấp giải pháp cho vay ngang hàng (P2P) theo khung pháp lý hiện hành.

Điều này buộc nhiều nhà sáng lập phải lựa chọn: Duy trì cơ cấu vốn chủ sở hữu “sạch” trong nước để tham gia khung thử nghiệm, hoặc tìm kiếm vốn đầu tư mạo hiểm nước ngoài và chấp nhận rủi ro bị loại khỏi lĩnh vực cho vay hoàn toàn. Khung thử nghiệm là nơi thử nghiệm việc tuân thủ, chứ không phải là sự miễn trừ.

Ba tín hiệu cho thấy thị trường đang bình thường hóa

Nhìn về phía trước trong phần còn lại của năm 2026, trọng tâm sẽ là công nghệ logistics. Chi phí logistics tại Việt Nam từ lâu đã là rào cản đáng kể đối với thương mại điện tử (TMĐT), nhưng làn sóng các startup mới đang xây dựng các giải pháp dựa trên AI cho tự động hóa nhà máy và bảo trì dự đoán.

“Cơ sở công nghiệp bản địa AI” này chính là yếu tố sẽ định hình lợi thế cạnh tranh của Việt Nam với tư cách là trung tâm sản xuất toàn cầu.

Một xu hướng đáng chú ý khác là nền kinh tế “ưu tiên mạng xã hội”. TMĐT truyền thống phần lớn được giới chuyên gia trong ngành coi là “lỗi thời”. Năm 2026, thương mại sẽ mang tính tương tác và dựa trên video. Các startup xây dựng avatar AI có thể phát trực tiếp và bán sản phẩm 24/7 trên TikTok và Shopee đang thu hút sự chú ý của người tiêu dùng thuộc thế hệ Z.

Cuối cùng, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, ​​diễn ra tháng 1/2026, được kỳ vọng định hình định hướng chính sách cho 5 năm tới.

Với việc khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo hiện được phân bổ 3% tổng ngân sách nhà nước, chính phủ không còn chỉ là cơ quan quản lý, mà là đối tác hữu hạn quan trọng nhất trong hệ sinh thái này./.