OpenAI, Anthropic và các “ông lớn” AI trước bài toán cân bằng giữa cạnh tranh và an toàn

Cuộc đua phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng mạnh đang đặt các công ty công nghệ hàng đầu trước bài toán cân bằng giữa đổi mới, cạnh tranh và an toàn…

Ảnh minh họa với dòng chữ "AI Artificial Intelligence", bàn phím và một bàn tay robot. Ảnh: Reuters/Dado Ruvic.

Một đột phá được OpenAI công bố trong lĩnh vực toán học mới đây cho thấy năng lực ngày càng mạnh của AI. Nhưng sự kiện này đồng thời phản ánh một vấn đề khác đang nổi lên: khi các công ty AI chạy đua về năng lực, ranh giới giữa cạnh tranh, hợp tác và trách nhiệm chung ngày càng khó xác định. Đáng chú ý, chính những lãnh đạo đang thúc đẩy cuộc đua này cũng bắt đầu cảnh báo về tốc độ phát triển AI và kêu gọi xây dựng những cơ chế kiểm soát rủi ro phù hợp.

CUỘC ĐUA NĂNG LỰC AI NGÀY CÀNG TĂNG TỐC

Theo Financial Times, ngày 8/9, OpenAI công bố một lời giải do hệ thống AI của công ty tạo ra đối với bài toán Navier-Stokes, một trong những bài toán Thiên niên kỷ nổi tiếng của toán học.

Theo OpenAI, một hệ thống đa tác nhân AI đã tạo ra lời giải, sau đó được hình thức hóa bằng ngôn ngữ Lean. Công ty cho biết hệ thống đã sử dụng tới khoảng 10.000 tác nhân AI trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.

Bài toán Navier-Stokes liên quan đến các phương trình mô tả chuyển động của chất lỏng và khí, đồng thời là một trong những vấn đề toán học nổi tiếng nhất chưa có lời giải hoàn chỉnh được cộng đồng toán học công nhận.

Việc AI có thể tiến tới những bài toán ở cấp độ này được xem là một dấu hiệu đáng chú ý về sự gia tăng năng lực của các mô hình AI tiên tiến. Tuy nhiên, thay vì chỉ tập trung vào ý nghĩa khoa học, sự kiện nhanh chóng kéo theo tranh luận về nguồn gốc ý tưởng, đóng góp của các nhà nghiên cứu và mức độ AI thực sự đã "giải" bài toán.

Điều đáng chú ý hơn là câu chuyện diễn ra trong bối cảnh OpenAI và Anthropic đang cạnh tranh quyết liệt trên nhiều mặt trận: năng lực mô hình, nhân tài, người dùng, doanh thu, vốn đầu tư và vị thế trên thị trường AI.

Cuộc cạnh tranh này không chỉ là câu chuyện giữa hai doanh nghiệp. Nó đang diễn ra trong toàn bộ hệ sinh thái AI, với sự tham gia của Google DeepMind, xAI, Meta và nhiều công ty khác.

Các mô hình AI ngày càng có khả năng thực hiện những nhiệm vụ phức tạp hơn, từ viết mã, nghiên cứu khoa học đến vận hành các tác nhân có khả năng tự thực hiện nhiều bước công việc. Chính sự gia tăng nhanh chóng về năng lực này đang khiến vấn đề an toàn AI trở thành một bài toán không thể tách rời khỏi cuộc đua công nghệ.

TỪ ĐỐI ĐẦU ĐẾN MỘT HIỆP ĐỊNH AN TOÀN?

Anthropic được thành lập năm 2021 bởi một nhóm cựu nhân viên OpenAI. Công ty xây dựng hình ảnh khác biệt với đối thủ khi đặt vấn đề an toàn AI và quản trị rủi ro ở vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển. Trong khi đó, OpenAI, với ChatGPT, đã trở thành một trong những thương hiệu AI có ảnh hưởng lớn nhất thế giới.

Hai công ty cạnh tranh trực tiếp về sản phẩm, khách hàng doanh nghiệp và nguồn nhân lực AI. Nhưng trong những tháng gần đây, một nghịch lý bắt đầu xuất hiện: những công ty cạnh tranh gay gắt nhất lại có thể phải hợp tác với nhau để kiểm soát rủi ro mà chính cuộc cạnh tranh tạo ra.

Ngày 12/9, CEO Anthropic Dario Amodei công bố bài viết có tiêu đề "We Must Pace the Frontier", kêu gọi ngành AI điều chỉnh tốc độ phát triển các mô hình tiên tiến.

Theo Amodei, mục tiêu không phải là dừng tiến bộ AI mà là tạo thêm thời gian để xây dựng các cơ chế bảo đảm an toàn tương ứng với tốc độ gia tăng năng lực của mô hình. Ông đề xuất ba hướng chính: đưa các chuyên gia đánh giá an toàn độc lập vào các công ty AI, xây dựng những tiêu chuẩn an toàn chung giữa các quốc gia dân chủ và thúc đẩy hợp tác quốc tế rộng hơn.

Điều đáng chú ý là lời kêu gọi này nhanh chóng nhận được sự ủng hộ từ Sam Altman, CEO OpenAI, và Elon Musk.

Altman cho biết ông đồng tình với quan điểm cần "pace the frontier" và cho rằng việc có các đơn vị đánh giá độc lập với quyền tiếp cận tương đương nhân viên là một ý tưởng tốt. OpenAI cũng cho biết sẽ thực hiện theo hướng này.

Demis Hassabis, đồng sáng lập và lãnh đạo Google DeepMind, cũng bày tỏ ủng hộ về định hướng, dù cho rằng các chi tiết cần tiếp tục được hoàn thiện.

Đây là một sự thay đổi đáng chú ý. Chỉ trong một khoảng thời gian ngắn, những nhân vật thường đứng ở các phía khác nhau của cuộc đua AI lại cùng thừa nhận rằng tốc độ phát triển cần được kiểm soát tốt hơn.

Axios đánh giá đây là một khoảnh khắc đặc biệt khi bốn phòng thí nghiệm AI hàng đầu, vốn hiếm khi đồng thuận, cùng thể hiện quan điểm rằng an toàn cần được đặt cao hơn tốc độ tăng trưởng. Tuy nhiên, giữa tuyên bố và hành động vẫn còn một khoảng cách lớn.

Một câu hỏi chưa có câu trả lời rõ ràng là: "chậm lại" nghĩa là gì?Đó có thể là giới hạn về năng lực tính toán sử dụng để huấn luyện mô hình, những ngưỡng an toàn bắt buộc trước khi phát hành sản phẩm mới, đánh giá độc lập hoặc thậm chí là cơ chế tạm dừng phát triển khi một hệ thống vượt qua mức rủi ro nhất định.

Nhưng nếu chỉ một công ty tự nguyện giảm tốc trong khi đối thủ tiếp tục tiến lên, công ty đó có nguy cơ mất lợi thế công nghệ và thương mại. Đây chính là vấn đề khó nhất của "cuộc đua AI an toàn".

KHI LỢI ÍCH THƯƠNG MẠI VA CHẠM VỚI AN TOÀN

Anthropic từ lâu đã xây dựng chính sách Responsible Scaling Policy (RSP) nhằm quản lý những rủi ro có thể gây hậu quả thảm khốc từ AI tiên tiến. Phiên bản 3.0 của RSP được Anthropic công bố tháng 2/2026, tiếp tục duy trì khung quản trị rủi ro nhưng điều chỉnh cách thức thực hiện theo hướng linh hoạt và chi tiết hơn.

Điểm đáng chú ý là chính Anthropic cũng phải đối mặt với áp lực cạnh tranh. Việc các công ty AI cùng phát triển nhanh khiến những cam kết đơn phương về việc tự hạn chế trở nên khó duy trì nếu không có các nguyên tắc chung giữa các đối thủ. Vấn đề này từng thể hiện rõ trong tranh chấp giữa Anthropic và chính quyền Mỹ về việc sử dụng AI cho các ứng dụng quân sự.

Sau khi Anthropic phản đối một số ứng dụng quân sự của AI, OpenAI đã ký thỏa thuận riêng với Bộ Quốc phòng Mỹ. OpenAI nhấn mạnh rằng thỏa thuận của mình bao gồm những "hàng rào bảo vệ" đối với việc triển khai AI trong môi trường mật.

Sự việc cho thấy một thực tế: khi AI trở thành công nghệ chiến lược, các quyết định về an toàn không còn đơn thuần là vấn đề kỹ thuật của doanh nghiệp.

Chúng liên quan tới cạnh tranh thương mại, quốc phòng, an ninh quốc gia và cả địa chính trị.

Điều này càng trở nên phức tạp khi Mỹ đang cạnh tranh với Trung Quốc về vị trí dẫn đầu AI. Ngay sau khi các lãnh đạo AI Mỹ kêu gọi làm chậm tốc độ phát triển, lập luận phản đối cũng xuất hiện: nếu các công ty Mỹ tự hạn chế trong khi Trung Quốc tiếp tục tăng tốc, lợi thế công nghệ và an ninh của Mỹ có thể bị suy giảm.

Tổng thống Donald Trump đã phản đối ý tưởng về một thỏa thuận nhằm làm chậm cuộc đua AI, cho rằng việc giảm tốc có thể ảnh hưởng tới khả năng cạnh tranh của Mỹ.

Vì vậy, bài toán hiện nay không chỉ là "AI có nguy hiểm hay không", mà còn là "ai sẽ chấp nhận giảm tốc trước?" Đây là một câu hỏi khó bởi mỗi doanh nghiệp đều có động lực để tin rằng nếu mình không tiến lên, đối thủ sẽ làm điều đó.

Một cựu nhà nghiên cứu Anthropic từng mô tả động lực này bằng ba yếu tố: sự ngạo mạn, nỗi sợ rằng đối thủ sẽ làm mọi thứ tồi tệ hơn và niềm tin rằng chính mình là "những người tốt".

Nhưng khi các hệ thống AI ngày càng có khả năng tự thực hiện nhiệm vụ, tự viết mã và hỗ trợ xây dựng những hệ thống AI thế hệ tiếp theo, rủi ro cũng có thể gia tăng nhanh hơn khả năng giám sát.

Washington Post dẫn lời Amodei cho rằng sự phát triển gần đây của AI đang tăng tốc đáng kể, trong đó có khả năng AI tham gia vào quá trình tạo ra thế hệ AI tiếp theo. Ông cảnh báo nếu không được kiểm soát, tốc độ này có thể vượt quá khả năng hiểu và kiểm soát của con người.

Reuters cũng cho biết Amodei đề xuất một mô hình gồm đánh giá an toàn độc lập, phối hợp giữa các công ty AI tiên phong để xây dựng tiêu chuẩn và tăng cường hợp tác quốc tế.

Như vậy, cuộc tranh luận đang chuyển từ câu hỏi "có nên phát triển AI hay không" sang câu hỏi thực tế hơn: làm thế nào để tốc độ phát triển năng lực AI không vượt quá tốc độ xây dựng các cơ chế kiểm soát nó?

Đây cũng là lý do lời kêu gọi của Amodei nhận được sự chú ý đặc biệt. Nhưng để biến sự đồng thuận thành một cơ chế thực tế sẽ không dễ dàng. Các công ty vẫn phải cạnh tranh để thu hút nhân tài, huy động vốn và chiếm lĩnh thị trường. Các nhà đầu tư vẫn kỳ vọng tăng trưởng. Chính phủ các nước vẫn muốn duy trì lợi thế công nghệ.

Ngay cả khi những người đứng đầu các công ty cùng đồng ý rằng AI cần an toàn hơn, họ vẫn có thể bất đồng về mức độ giảm tốc, tiêu chuẩn đánh giá và thời điểm cần dừng lại. Do đó, một cơ chế an toàn hiệu quả khó có thể chỉ dựa vào thiện chí của từng doanh nghiệp.

Cuộc đua AI đang cho thấy một nghịch lý: càng nhiều doanh nghiệp cùng tin rằng họ là bên phù hợp nhất để phát triển AI an toàn, nguy cơ cạnh tranh để trở thành bên dẫn đầu càng lớn.

Và khi đó, "lợi ích chung" không còn là một khái niệm trừu tượng. Nó liên quan trực tiếp tới việc các công ty có thể xây dựng được những quy tắc chung trước khi công nghệ vượt qua khả năng kiểm soát hay không.

Sự đồng thuận hiếm hoi giữa Anthropic, OpenAI và Google DeepMind vì thế có thể là một bước ngoặt đáng chú ý. Nhưng giá trị thực sự của nó sẽ không nằm ở những tuyên bố trên mạng xã hội, mà ở việc các công ty có chấp nhận những cơ chế giám sát độc lập, minh bạch và có khả năng ràng buộc thực sự hay không. Bởi trong một cuộc đua mà công nghệ thay đổi từng tháng, an toàn không thể tiếp tục chạy phía sau năng lực AI.