SFD 2026: Công nghệ mở, tri thức mở và bài toán làm chủ công nghệ trong kỷ nguyên AI

Ngày hội Phần mềm Tự do Nguồn mở (Software Freedom Day - SFD) 2026 diễn ra tại Học viện Ngân hàng với hàng loạt nội dung xoay quanh AI nguồn mở, Blockchain, mật mã hậu lượng tử, phần cứng mở, an toàn phần mềm và các giải pháp công nghệ thực tiễn dành cho sinh viên.

Ngày 19/9, Ngày hội Phần mềm Tự do Nguồn mở - Software Freedom Day (SFD) 2026 diễn ra tại Học viện Ngân hàng với chủ đề “Sinh viên trong hệ sinh thái nguồn mở: Công nghệ mở - Tri thức mở - Cơ hội mở - Tương lai mở”.

Chương trình do Câu lạc bộ Phần mềm Tự do Nguồn mở Việt Nam (VFOSSA) phối hợp cùng Khoa Công nghệ thông tin và Kinh tế số, Học viện Ngân hàng tổ chức, quy tụ các chuyên gia công nghệ, đại diện doanh nghiệp, giảng viên và đông đảo sinh viên quan tâm đến lĩnh vực công nghệ mở. Không chỉ dừng ở việc giới thiệu những công nghệ mới, SFD 2026 tập trung vào câu hỏi lớn hơn: làm thế nào để người trẻ không chỉ sử dụng công nghệ mà còn hiểu, kiểm soát và từng bước đóng góp vào quá trình phát triển công nghệ.

Sinh viên trong hệ sinh thái công nghệ mở

Phát biểu khai mạc, TS. Phan Thanh Đức, Trưởng khoa Công nghệ thông tin và Kinh tế số, Học viện Ngân hàng, nhấn mạnh vai trò của môi trường đại học trong việc đưa sinh viên tiếp cận với công nghệ mở và những vấn đề thực tiễn của ngành công nghệ thông tin.

TS. Phan Thanh Đức, Trưởng khoa Công nghệ thông tin và Kinh tế số, Học viện Ngân hàng, phát biểu khai mạc Ngày hội Phần mềm Tự do Nguồn mở SFD 2026. Ảnh: BTC

Theo định hướng, SFD 2026 được tổ chức với chủ đề “Sinh viên trong hệ sinh thái nguồn mở: Công nghệ mở – Tri thức mở – Cơ hội mở – Tương lai mở”, hướng tới việc tạo ra không gian để sinh viên gặp gỡ chuyên gia, doanh nghiệp và cộng đồng nguồn mở. Từ đó, người học có thể tiếp cận trực tiếp với các công nghệ đang được ứng dụng trong thực tế, thay vì chỉ dừng lại ở kiến thức được học trong chương trình đào tạo.

TS. Phan Thanh Đức cho rằng sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo và các công nghệ mới đang đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với nguồn nhân lực công nghệ. Trong bối cảnh đó, sinh viên cần chủ động cập nhật kiến thức, rèn luyện khả năng tự học và từng bước làm quen với các công cụ, nền tảng và dự án thực tế.

Nguồn mở, với đặc trưng về khả năng tiếp cận và cộng đồng đóng góp, tạo điều kiện để người học trực tiếp quan sát, thử nghiệm và tham gia vào quá trình phát triển công nghệ. Đặc biệt, việc kết nối nhà trường với doanh nghiệp và cộng đồng nguồn mở được đặt trong mối liên hệ với yêu cầu nhân lực của thị trường.

Sinh viên không chỉ cần biết sử dụng một công nghệ mà còn cần hiểu cách công nghệ được xây dựng, vận hành, kiểm thử và bảo đảm an toàn. Đây cũng là lý do SFD 2026 dành một phần đáng kể chương trình cho các phiên chia sẻ chuyên môn và workshop thực hành, giúp người tham dự có cơ hội tiếp cận nhiều hướng đi khác nhau trong lĩnh vực công nghệ.

Từ góc độ của đơn vị đăng cai, sự kiện cũng là dịp để Học viện Ngân hàng tăng cường kết nối giữa hoạt động đào tạo với cộng đồng công nghệ, đồng thời tạo thêm cơ hội để sinh viên giao lưu với những người đang trực tiếp làm việc trong lĩnh vực AI, phát triển phần mềm, an toàn thông tin và hạ tầng công nghệ.

Giá trị của nguồn mở nằm ở sự đóng góp của cộng đồng

Mở đầu phiên toàn thể, TS. Nguyễn Hồng Quang, nguyên Chủ tịch VFOSSA) mang tới tham luận “Đóng góp xây dựng hệ sinh thái Phần mềm Nguồn mở bền vững và an toàn”. 

TS. Nguyễn Hồng Quang, nguyên Chủ tịch VFOSSA, trình bày tham luận về xây dựng hệ sinh thái phần mềm nguồn mở bền vững và an toàn. Ảnh: BTC

Theo nội dung được chia sẻ tại chương trình, mỗi năm có khoảng 7,7 tỷ USD được đầu tư vào nguồn mở, trong đó khoảng 86% giá trị đến từ lao động chuyên môn của nhân viên. Đằng sau một thư viện, nền tảng hay phần mềm nguồn mở là công sức của các kỹ sư trong phát triển, sửa lỗi, duy trì và hỗ trợ cộng đồng.

Từ đây, một vấn đề được đặt ra là sự chênh lệch giữa sử dụng và đóng góp. Nhiều cá nhân và doanh nghiệp có thể cùng sử dụng một dự án nguồn mở nhưng số người trực tiếp bảo trì, sửa lỗi hoặc đóng góp cho dự án lại ít hơn đáng kể. Nếu nguồn lực duy trì không đủ, những dự án được sử dụng rộng rãi có thể đứng trước nguy cơ thiếu người phát triển, chậm cập nhật hoặc tồn tại các lỗ hổng chưa được xử lý.

Với sinh viên, đóng góp cho nguồn mở không nhất thiết bắt đầu từ những dự án lớn. Báo lỗi, hoàn thiện tài liệu, viết hướng dẫn, hỗ trợ cộng đồng hay đóng góp mã nguồn đều có thể là những bước đầu tiên. Quan trọng hơn, quá trình này giúp người học làm quen với cách một dự án công nghệ thực sự được xây dựng, kiểm thử, duy trì và phát triển trong cộng đồng.

Bảo mật bắt đầu từ chuỗi cung ứng

Một nội dung khác được TS. Nguyễn Hồng Quang nhấn mạnh là an toàn của chuỗi cung ứng phần mềm. Khi một sản phẩm sử dụng nhiều thư viện và thành phần nguồn mở, lỗ hổng trong một thành phần nhỏ cũng có thể tạo ra ảnh hưởng tới nhiều hệ thống sử dụng thành phần đó. Vì vậy, vấn đề bảo mật không thể chỉ được xử lý khi sản phẩm đã hoàn thiện mà cần được tính toán ngay trong quá trình lựa chọn, sử dụng và cập nhật các thành phần nguồn mở.

Đây cũng là lý do bên cạnh việc khuyến khích đóng góp, hệ sinh thái nguồn mở cần những quy trình rõ ràng trong việc kiểm tra, quản lý và duy trì các thành phần được sử dụng. Từ góc độ doanh nghiệp, việc sử dụng nguồn mở vì thế không chỉ là bài toán tiết kiệm chi phí phát triển mà còn liên quan đến quản trị rủi ro, an toàn thông tin và tuân thủ giấy phép.

Từ AI, Blockchain đến mật mã hậu lượng tử và phần cứng mở

Từ bài toán xây dựng hệ sinh thái nguồn mở bền vững, TS. Đặng Minh Tuấn, Phó Chủ tịch Tập đoàn CMC, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Ứng dụng Công nghệ CMC, tập trung phân tích những công nghệ mới trên nền tảng mở, từ AI, Blockchain đến mật mã hậu lượng tử và phần cứng mở.

TS. Đặng Minh Tuấn, Phó Chủ tịch Tập đoàn CMC, chia sẻ về các công nghệ mới trên nền tảng nguồn mở. Ảnh: BTC

Mở rộng khái niệm nguồn mở từ phần mềm sang nhiều lớp công nghệ, TS. Đặng Minh Tuấn đề cập đến AI, Blockchain, mật mã, định danh điện tử và phần cứng. Theo số liệu được đưa ra tại chương trình, 98% ứng dụng thương mại có chứa mã nguồn mở, trong khi 100% trong số 500 siêu máy tính hàng đầu thế giới sử dụng Linux. Những con số này cho thấy nguồn mở đã trở thành một phần của hạ tầng công nghệ hiện đại, thay vì chỉ là lựa chọn dành cho một nhóm lập trình viên.

Trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, TS. Đặng Minh Tuấn tập trung vào sự phát triển của các mô hình ngôn ngữ lớn nguồn mở như Llama, Qwen và DeepSeek, cùng kỹ thuật RAG (Retrieval-Augmented Generation).

Thay vì để mô hình AI chỉ dựa vào dữ liệu đã được huấn luyện, RAG cho phép hệ thống truy xuất thông tin từ một kho dữ liệu được xác định trước, sau đó sử dụng những thông tin này để tạo câu trả lời.

Theo phân tích của diễn giả, cách tiếp cận này mở ra khả năng xây dựng các hệ thống AI phục vụ những nhu cầu chuyên biệt. Chẳng hạn, doanh nghiệp có thể phát triển trợ lý AI để tra cứu tài liệu nội bộ, hỗ trợ thẩm định tín dụng hoặc phát hiện dấu hiệu gian lận tài chính. Điểm đáng chú ý là dữ liệu có thể được lưu trữ và xử lý trong phạm vi hạ tầng do tổ chức kiểm soát.

Điều này đặc biệt quan trọng đối với những lĩnh vực có yêu cầu cao về dữ liệu và bảo mật. Sự phát triển của các mô hình AI nguồn mở cũng đang thu hẹp khoảng cách với các mô hình AI đóng. Một số mô hình mở hiện nay đã đạt chất lượng gần với những hệ thống thương mại trong nhiều bài toán, qua đó tạo thêm lựa chọn cho tổ chức và doanh nghiệp muốn chủ động triển khai AI.

Chia sẻ về Blockchain, TS. Đặng Minh Tuấn phân tích khả năng ứng dụng các nền tảng mở như Hyperledger và Ethereum, đồng thời đặt công nghệ này trong mối quan hệ với bài toán mã hóa tài sản thực và phát triển các mô hình tài sản số.

Tính chất mở của các nền tảng Blockchain cho phép cộng đồng tiếp cận mã nguồn, nghiên cứu cách hệ thống vận hành và phát triển các ứng dụng dựa trên những giao thức đã được công khai. Theo đó, công nghệ này cũng đặt ra yêu cầu xây dựng các tiêu chuẩn và hành lang pháp lý phù hợp khi ngày càng được đưa vào những lĩnh vực có giá trị kinh tế lớn.

Mật mã hậu lượng tử: Chuẩn bị cho những rủi ro dài hạn

Một nội dung có tính dài hạn được TS. Đặng Minh Tuấn đề cập là mật mã hậu lượng tử. Sự phát triển của máy tính lượng tử có thể tạo ra những phương thức tấn công mới đối với một số hệ thống mật mã hiện nay, đặt ra nhu cầu nghiên cứu và chuyển đổi sang các thuật toán có khả năng chống lại các cuộc tấn công từ máy tính lượng tử.

Các thuật toán như ML-KEM và ML-DSA, cùng những thư viện mã nguồn mở như liboqs, được đưa ra làm ví dụ cho hướng tiếp cận này.

Đáng chú ý, diễn giả nhắc đến nguy cơ từ chiến lược “harvest now, decrypt later”, tức dữ liệu được thu thập và lưu trữ từ hiện tại để chờ đến thời điểm có đủ năng lực tính toán giải mã trong tương lai. Với những dữ liệu có giá trị lâu dài, đây là vấn đề cần được tính đến từ sớm.

Mở rộng vấn đề sang lĩnh vực phần cứng, TS. Đặng Minh Tuấn giới thiệu kiến trúc tập lệnh RISC-V và chip bảo mật OpenTitan.

Nếu phần mềm nguồn mở cho phép tiếp cận và nghiên cứu mã nguồn, RISC-V đưa tư tưởng mở xuống tầng kiến trúc tập lệnh. Điều này tạo điều kiện để các nhà nghiên cứu và doanh nghiệp tiếp cận, thiết kế và phát triển các hệ thống phần cứng dựa trên một kiến trúc mở.

Cùng với đó, các mô-đun bảo mật phần cứng mở được đặt trong bài toán tăng khả năng kiểm soát và giảm sự phụ thuộc vào những thiết kế độc quyền.

Như vậy, nội dung chia sẻ tại SFD 2026 mở rộng phạm vi công nghệ mở từ phần mềm sang AI, Blockchain, mật mã và phần cứng, cho thấy tư duy nguồn mở đang ngày càng đi sâu vào các lớp cốt lõi của hệ sinh thái công nghệ.

AI giúp tăng tốc nhưng không thay thế trách nhiệm của con người

Phần trình bày của ông Trần Bùi Xuân, Google AI Trainer, với chủ đề “Làm chủ AI cùng hệ sinh thái Google: Ứng dụng trong nghiên cứu, kiểm thử, bảo mật và phát triển phần mềm nguồn mở”, tập trung vào cách đưa AI vào các công đoạn học tập, nghiên cứu và phát triển phần mềm, đồng thời nhấn mạnh vai trò kiểm soát của con người trong quá trình này.

Ông Trần Bùi Xuân, Google AI Trainer, trình bày về ứng dụng AI trong nghiên cứu, kiểm thử, bảo mật và phát triển phần mềm nguồn mở. Ảnh: BTC

6 workshop đưa công nghệ mở đến gần hơn với sinh viên

Trong khuôn khổ SFD 2026 đã diễn ra chuỗi 6 workshop thực hành, diễn ra đồng thời tại các giảng đường của Học viện Ngân hàng. Nếu các tham luận buổi sáng tập trung vào những vấn đề lớn của hệ sinh thái công nghệ mở, các workshop đưa nội dung xuống gần hơn với hoạt động học tập, nghiên cứu và công việc thực tế.

Từ bài toán công nghệ đến nghề DEV và BA

Workshop “Khám phá nghề DEV và BA: Từ bài toán đến giải pháp công nghệ” tập trung vào hai vị trí quan trọng trong quá trình phát triển sản phẩm công nghệ là Developer và Business Analyst. Nội dung workshop giới thiệu cách tiếp cận một bài toán công nghệ từ nhu cầu ban đầu đến giải pháp kỹ thuật. Với BA, trọng tâm nằm ở việc phân tích yêu cầu, xác định vấn đề và chuyển nhu cầu của người dùng thành yêu cầu có thể triển khai.

Trong khi đó, Developer đảm nhiệm việc hiện thực hóa những yêu cầu đó thành sản phẩm hoặc tính năng. Workshop do ông Nguyễn Thành Trung, Giám đốc Sản xuất và An toàn thông tin tại FDS, cùng bà Vũ Thị Nguyệt, Phó phòng nghiệp vụ và đảm bảo chất lượng, hướng dẫn. Việc đặt DEV và BA trong cùng một nội dung giúp sinh viên hình dung rõ hơn mối liên hệ giữa phân tích bài toán và triển khai giải pháp, đồng thời có thêm thông tin khi định hướng nghề nghiệp trong lĩnh vực công nghệ.

Trải nghiệm Linux từ cài đặt đến hệ sinh thái máy chủ

Workshop “Tìm hiểu phần mềm Nguồn mở, hướng dẫn cài đặt HĐH Linux” đưa sinh viên tiếp cận trực tiếp với hệ điều hành nguồn mở và các bản phân phối phổ biến như Ubuntu, Fedora. Không chỉ giới thiệu về Linux, workshop còn mở rộng tới hệ sinh thái máy chủ và dịch vụ thư điện tử doanh nghiệp. Người tham gia được hướng dẫn thực hành cài đặt, làm quen với môi trường Linux và tìm hiểu cách hệ điều hành này được sử dụng trong thực tế.

Workshop do ông Nguyễn Năng Thắng, Kỹ sư Hệ thống của Công ty CP Giải pháp thông tin iWay, hướng dẫn. Đối với sinh viên công nghệ, việc trực tiếp cài đặt và làm quen với Linux tạo nền tảng để tiếp tục tìm hiểu về quản trị hệ thống, máy chủ, điện toán đám mây và phát triển phần mềm.

Xây dựng website và cổng thông tin với NukeViet

Workshop thứ ba mang chủ đề “Xây dựng, phát triển web/portal với NukeViet CMS”, tập trung vào quy trình triển khai website và cổng thông tin điện tử trên nền tảng CMS nguồn mở. Thay vì xây dựng toàn bộ hệ thống từ đầu, CMS cung cấp một nền tảng quản trị nội dung để người phát triển có thể triển khai, tùy chỉnh và mở rộng website theo nhu cầu.

Nội dung được ông Hoàng Văn Tuyên, Phó Trưởng phòng Kỹ thuật Công ty Cổ phần Phát triển Nguồn mở Việt Nam (VINADES), hướng dẫn từ những bước cơ bản đến các nội dung nâng cao. Workshop cho thấy một hướng ứng dụng cụ thể của nguồn mở trong phát triển sản phẩm web, đồng thời giúp sinh viên hình dung rõ hơn cách một nền tảng nguồn mở được đưa vào triển khai trong thực tế.

Nhận diện rủi ro và yêu cầu tuân thủ nguồn mở

Khác với các workshop thiên về kỹ thuật, “Nâng cao nhận thức về bảo mật, rủi ro nguồn mở và tuân thủ nguồn mở” tập trung vào lớp vấn đề quản trị và pháp lý. Khi một doanh nghiệp sử dụng nhiều thư viện, framework và thành phần nguồn mở, việc kiểm soát giấy phép, nguồn gốc và mức độ an toàn của từng thành phần trở nên quan trọng. Một thành phần có lỗ hổng có thể tạo ra rủi ro cho cả sản phẩm. Trong khi đó, việc sử dụng một thành phần không tuân thủ điều kiện giấy phép có thể dẫn tới những vấn đề liên quan đến sở hữu trí tuệ khi sản phẩm được thương mại hóa.

Workshop do TS. Nguyễn Hồng Quang trực tiếp dẫn dắt, tập trung vào nhận diện nguy cơ an ninh mạng, lỗ hổng trong chuỗi cung ứng nguồn mở, các vấn đề về giấy phép và cách xây dựng quy trình thẩm định, quản lý phần mềm nguồn mở. Nội dung này bổ sung một góc nhìn quan trọng cho sinh viên và doanh nghiệp: sử dụng nguồn mở không chỉ cần biết “cài và dùng”, mà còn phải hiểu những trách nhiệm đi kèm.

Hạ tầng mở cho các hệ thống AI

Workshop “Open Infrastructure in the AI Era: Build, Run & Modify” đưa người tham gia đến lớp hạ tầng phía sau các hệ thống AI. Khi mô hình AI ngày càng lớn, nhu cầu về năng lực tính toán, lưu trữ và vận hành cũng tăng lên. Hạ tầng vì vậy trở thành một phần quan trọng quyết định khả năng triển khai AI ở quy mô thực tế.

Nội dung workshop tập trung vào việc xây dựng, vận hành và tùy chỉnh hạ tầng đám mây mở phục vụ huấn luyện, triển khai và vận hành các mô hình AI quy mô lớn. Hai mentor ông Trần Công Khanh, Lead Software Engineer, và ông Đặng Văn Đại, CEO OMZ JSC, phụ trách nội dung này. Qua workshop, sinh viên có thêm góc nhìn về những lớp công nghệ nằm phía sau một ứng dụng AI - từ hạ tầng tính toán đến quá trình vận hành mô hình.

Xây dựng AI Agent với dữ liệu nội bộ

Workshop thứ sáu, “Xây dựng AI Agent mã nguồn mở cho ứng dụng tra cứu và trả lời câu hỏi dựa trên tài liệu nội bộ”, tập trung vào một trong những hướng ứng dụng AI đang được quan tâm: xây dựng trợ lý AI làm việc với dữ liệu riêng của tổ chức.

Nội dung thực hành kết hợp AI Agent, mô hình nguồn mở và RAG, cho phép hệ thống truy xuất thông tin từ kho tài liệu trước khi tạo câu trả lời. Thay vì chỉ hỏi AI những câu hỏi dựa trên kiến thức chung, người dùng có thể xây dựng hệ thống phục vụ những nhu cầu cụ thể như tra cứu quy trình, tìm kiếm tài liệu chuyên môn, hỗ trợ nhân viên hoặc quản trị tri thức doanh nghiệp.

Workshop do ông Hoàng Tuấn Anh, Kiến trúc sư giải pháp VNPT-IT, hướng dẫn. Đây cũng là workshop thể hiện rõ sự kết nối giữa những nội dung được trình bày tại phiên toàn thể và bài toán ứng dụng. AI nguồn mở, RAG và dữ liệu nội bộ được đưa vào một quy trình cụ thể để người tham gia có thể hình dung cách xây dựng một hệ thống AI phục vụ tổ chức.

Công nghệ mở và yêu cầu làm chủ công nghệ

SFD 2026 cho thấy khái niệm nguồn mở đang được mở rộng vượt ra ngoài phạm vi của phần mềm. Từ những nền tảng quen thuộc như Linux và CMS, nguồn mở hiện diện trong AI, Blockchain, mật mã, định danh điện tử, hạ tầng đám mây và kiến trúc phần cứng. Cùng với sự mở rộng đó là những vấn đề mới về dữ liệu, bảo mật, bản quyền, chuỗi cung ứng và khả năng tự chủ. Đối với sinh viên, giá trị của nguồn mở không chỉ nằm ở việc được tiếp cận những công cụ có sẵn. Quan trọng hơn, đây là môi trường để người học thử nghiệm, xây dựng sản phẩm, tham gia cộng đồng và trực tiếp đóng góp cho những dự án mà mình sử dụng.

Các diễn giả, chuyên gia, mentor và sinh viên tham dự SFD 2026 chụp ảnh lưu niệm sau chương trình. Ảnh: BTC

Thông qua ba phiên tham luận và sáu workshop, chương trình đưa người tham dự đi từ giá trị của hệ sinh thái nguồn mở đến những công nghệ đang phát triển trên nền tảng mở, rồi tiếp cận các bài toán ứng dụng cụ thể. Trong bối cảnh AI đang thay đổi nhanh chóng cách con người học tập và phát triển phần mềm, khả năng sử dụng công nghệ cần đi cùng khả năng kiểm tra, kiểm soát và chịu trách nhiệm đối với kết quả. Đây cũng là vấn đề được đặt ra xuyên suốt SFD 2026: công nghệ mở không chỉ tạo điều kiện tiếp cận, mà còn mở ra cơ hội để người học tham gia và từng bước làm chủ công nghệ.