Ràng buộc trách nhiệm của sàn TMĐT: Hành động thực tế của Việt Nam trước phiên điều trần Báo cáo 301

Trước thềm phiên điều trần công khai của Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) liên quan đến cuộc điều tra theo Mục 301, Việt Nam đang phát đi những tín hiệu hành động mạnh mẽ nhằm bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trên không gian số.

Bước đi mang tính bước ngoặt này không chỉ là lời giải cho các bài toán kinh tế quốc tế mà còn trực tiếp đặt các nền tảng TMĐT lớn như Shopee, Lazada, Tiki và TikTok Shop vào một bộ khung trách nhiệm pháp lý hoàn toàn mới.

Khi "sở hữu trí tuệ" trở thành năng lực cạnh tranh quốc gia

Trong bối cảnh nền kinh tế số bùng nổ, vấn nạn hàng giả, hàng nhái và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) trên các nền tảng trực tuyến đã trở thành một thách thức mang tính toàn cầu. Đối với Việt Nam, áp lực này càng đè nặng khi quốc gia đang nằm trong tầm ngắm của các định chế thương mại quốc tế, đặc biệt là báo cáo đặc biệt 301 của Hoa Kỳ. Phiên điều trần ngày 7/7 của USTR chính là một cột mốc mang tính sát sườn, buộc các cơ quan quản lý trong nước phải chứng minh bằng những hành động pháp lý cụ thể thay vì những văn bản chỉ đạo mang tính định hướng.

Nhìn lại bức tranh quản lý hơn hai tháng qua, quyết tâm của hệ thống chính trị đã được thể hiện đồng bộ và xuyên suốt. Từ Công điện 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ đôn đốc xử lý nghiêm các vi phạm về SHTT, tất cả đã tạo tiền đề cho một cuộc cải cách sâu rộng cho đến Kết luận số 51-KL/TW của Bộ Chính trị khẳng định SHTT là nền tảng cốt lõi của năng lực cạnh tranh quốc gia. Hàng chục vụ án hình sự liên quan đến sản xuất, buôn bán hàng giả bị triệt phá trong nửa đầu năm chính là minh chứng cho thấy Việt Nam không còn khoan nhượng với các hành vi gian lận thương mại.

Ảnh minh họa từ AI 

Nghị định 248/2026/NĐ-CP: Đưa sàn TMĐT - các nền tảng trung gian vào "vòng xoáy" trách nhiệm pháp lý

Mắt xích quan trọng nhất và được dự báo sẽ thay đổi hoàn toàn cục diện thị trường TMĐT chính là Nghị định 248/2026/NĐ-CP. Nếu như trước đây, các chế tài xử phạt chủ yếu nhắm vào đối tượng trực tiếp sản xuất hoặc trực tiếp kinh doanh hàng giả, thì nghị định mới này đã chính thức kéo các sàn TMĐT vào vòng xoáy trách nhiệm.

Điểm cốt lõi của Nghị định 248 không nằm ở việc tăng nặng mức phạt tiền, mà nằm ở cơ chế ràng buộc trách nhiệm của nền tảng trung gian. Theo quy định mới, các sàn TMĐT phải chủ động kiểm tra, rà soát và gỡ bỏ thông tin về hàng giả, hàng vi phạm pháp luật hoặc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trong thời hạn 24 giờ kể từ khi nhận được yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền; Cập nhật bộ từ khóa theo khuyến cáo của cơ quan quản lý để tự động lọc nội dung trước khi hiển thị trên nền tảng; Duy trì tài khoản trên Hệ thống quản lý hoạt động thương mại điện tử để tiếp nhận, phản hồi các phản ánh, khiếu nại và tranh chấp; Phối hợp với chủ thể quyền sở hữu trí tuệ trong việc rà soát, tạm thời gỡ bỏ hoặc ngăn chặn các sản phẩm có dấu hiệu vi phạm. Không dừng lại ở đó, trong các trường hợp phục vụ công tác điều tra của cơ quan chức năng, nền tảng bắt buộc phải phối hợp cung cấp đầy đủ thông tin định danh của người bán.

Sự thay đổi này đồng nghĩa với việc mô hình kinh doanh dựa trên lập luận "sàn chỉ cung cấp hạ tầng công nghệ, không chịu trách nhiệm về nội dung do người dùng đăng tải" đã không còn đất diễn. Xu hướng này hoàn toàn tiệm cận với thông lệ quốc tế tại các thị trường khắt khe như Hoa Kỳ hay Liên minh Châu Âu, nơi các "ông lớn" như Amazon hay eBay từ lâu đã phải thiết lập những trung tâm xử lý vi phạm SHTT quy mô lớn để tự bảo vệ mình trước các rủi ro pháp lý.

Thách thức vận hành và cuộc thanh lọc thị trường khốc liệt

Đối với các đại gia TMĐT đang chia nhau miếng bánh thị phần tại Việt Nam như Shopee, Lazada, Tiki hay TikTok Shop, thách thức lớn nhất không chỉ là việc sửa đổi các điều khoản dịch vụ trên giấy tờ, mà là bài toán nâng cấp năng lực vận hành thực tế. Hệ thống kỹ thuật sẽ phải tự động hóa tốt hơn trong việc quét dữ liệu và phát hiện vi phạm; đội ngũ pháp lý và chăm sóc khách hàng buộc phải phình to để xử lý lượng đơn khiếu nại dự kiến sẽ tăng đột biến.

Hệ quả của cuộc cải cách này chắc chắn sẽ lan tỏa mạnh mẽ đến hàng triệu nhà bán hàng nhỏ lẻ. Kỷ nguyên kinh doanh theo kiểu "tay không bắt giặc", nhập hàng trôi nổi không rõ nguồn gốc hay tự ý sử dụng hình ảnh, logo, thương hiệu của người khác sẽ nhanh chóng khép lại. Những nhà bán hàng chân chính, sở hữu đầy đủ hóa đơn chứng từ, hợp đồng phân phối chính thức sẽ được bảo vệ tốt hơn và có lợi thế cạnh tranh tuyệt đối. Ngược lại, những gian hàng chộp giật sẽ bị đào thải khỏi hệ thống do không thể đáp ứng các tiêu chuẩn xác minh nghiêm ngặt từ phía sàn.

Có thể thấy, phiên điều trần ngày 7/7 của USTR không phải là đích đến cuối cùng, mà là phát súng mở màn cho một giai đoạn thực thi pháp luật nghiêm túc và thực chất hơn tại Việt Nam. Khi sở hữu trí tuệ được nâng tầm thành uy tín quốc gia và điều kiện tiên quyết để tiếp cận các thị trường xuất khẩu lớn, việc siết chặt quản lý các sàn TMĐT là bước đi không thể đảo ngược. Việc xử lý vi phạm SHTT sẽ không còn là câu chuyện xử lý khủng hoảng truyền thông của riêng bộ phận chăm sóc khách hàng, mà là thước đo uy tín thương hiệu của chính các nền tảng công nghệ.