Siêu lợi nhuận khiến hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ chuyển dịch mạnh lên môi trường số

Phát biểu tại hội thảo, ông Nguyễn Mạnh Hưng, Phó Tổng Biên tập Báo Bảo vệ Pháp luật nhận định, thực tiễn cho thấy, hàng hóa vi phạm hiện không còn tập trung ở các kênh thương mại truyền thống mà đang chuyển mạnh sang môi trường trực tuyến. Điều này đặt ra yêu cầu không chỉ hoàn thiện quy định pháp luật mà còn phải nâng cao năng lực phát hiện, xác minh và xử lý vi phạm trên không gian số.

Cùng với sự phát triển của kinh tế số, thương mại điện tử và các mô hình kinh doanh mới, những hành vi xâm phạm quyền cũng xuất hiện với phương thức ngày càng đa dạng.

Từ thực tiễn quản lý, ông Nguyễn Đức Lê, Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương, cho biết giai đoạn 2021-2025, lực lượng Quản lý thị trường đã xử lý 19.876 vụ vi phạm về sở hữu trí tuệ. Tổng số tiền phạt khoảng 241,2 tỷ đồng, trị giá hàng hóa tịch thu, tiêu hủy khoảng 235,2 tỷ đồng, đồng thời chuyển cơ quan điều tra 37 vụ.

Theo ông Nguyễn Đức Lê, những con số trên vẫn chưa phản ánh đầy đủ quy mô của tình trạng hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Một trong những nguyên nhân căn bản là lợi nhuận lớn từ việc làm giả hoặc xâm phạm những sản phẩm đã được thị trường chấp nhận.

“Lợi nhuận có thể gấp đôi, gấp ba, thậm chí gấp 10, 20 lần”, ông Nguyễn Đức Lê cho biết, đồng thời cho rằng đây là một trong những động lực khiến các đối tượng tìm cách làm giả hàng hóa hoặc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Bên cạnh yếu tố lợi nhuận, nhận thức của người tiêu dùng cũng là vấn đề được đặt ra. Hàng giả thường có ưu thế về giá, dễ tiếp cận, trong khi một bộ phận người mua vẫn chấp nhận sử dụng sản phẩm dù biết có dấu hiệu giả mạo. Ở chiều ngược lại, một số doanh nghiệp chưa chủ động phối hợp đầy đủ với cơ quan chức năng trong cung cấp thông tin, hỗ trợ xác minh và ngăn chặn vi phạm.

Nhiều quy định mới hỗ trợ bảo vệ quyền

Năm 2026 được đánh giá là thời điểm có nhiều thay đổi quan trọng đối với hệ thống pháp luật về sở hữu trí tuệ khi Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ được đưa vào thực thi. Những quy định mới hướng tới rút ngắn thời gian xử lý thủ tục, tăng cường khai thác tài sản trí tuệ, xây dựng cơ sở dữ liệu và củng cố cơ chế bảo vệ quyền trong môi trường số.

Từ góc độ pháp luật sở hữu trí tuệ, ông Nguyễn Đức Dũng, Trưởng phòng Thanh tra và Giải quyết khiếu nại, Cục Sở hữu trí tuệ, Bộ Khoa học và Công nghệ, cho biết Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ được Quốc hội thông qua tháng 12/2025 đã đưa vào hệ thống pháp luật nhiều nội dung mới.

Một trong những điểm đáng chú ý là định hướng rút ngắn thời gian xử lý đơn xác lập quyền. Theo thông tin được trình bày tại hội thảo, thời gian thẩm định đơn đối với sáng chế được rút từ 18 tháng xuống 12 tháng; một số sáng chế công nghệ chiến lược đã thương mại hóa có thể được áp dụng thời gian xử lý còn 3 tháng. Thời gian xử lý đơn nhãn hiệu cũng được rút ngắn đáng kể.

Đáng chú ý, hệ thống pháp luật mới quy định việc xây dựng các cơ sở dữ liệu quốc gia phục vụ xác lập và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Các nhóm dữ liệu được đề cập gồm xác lập quyền; giao dịch về quyền phục vụ định giá tài sản trí tuệ; quản lý chỉ dẫn địa lý và thực thi quyền.

Việc hình thành cơ sở dữ liệu về sở hữu trí tuệ được kỳ vọng tạo thêm nền tảng cho hoạt động xác minh, quản lý và thực thi quyền, đồng thời hỗ trợ khai thác giá trị của tài sản trí tuệ trong nền kinh tế.

Pháp luật cũng bổ sung một số đối tượng bảo hộ, trong đó có kiểu dáng riêng phần, kiểu dáng phi vật lý, đồng thời đặt ra những quy định liên quan đến đối tượng do AI tạo ra và tăng cường cơ chế bảo vệ quyền trên môi trường số, bao gồm trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian.

Đối với thương mại điện tử, các quy định mới được giới thiệu tại hội thảo cũng đặt ra yêu cầu xác thực thông tin người bán, hỗ trợ truy xuất các gian hàng có dấu hiệu vi phạm. Các nền tảng thương mại điện tử có trách nhiệm phối hợp với chủ thể quyền trong việc rà soát và xử lý sản phẩm có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Đáng chú ý, Nghị định 186/2026/NĐ-CP sửa đổi Nghị định 99/2013/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp bổ sung thẩm quyền xử phạt cho nhiều chức danh. Việc phân cấp thêm thẩm quyền cho các lực lượng và chính quyền cơ sở được kỳ vọng giúp xử lý nhanh hơn những vụ việc có tính chất nhỏ lẻ, phân tán.

Tăng cường xử lý vi phạm, hướng tới dữ liệu dùng chung

Theo ông Nguyễn Đức Dũng, việc triển khai Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 5/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ đã tạo thêm động lực cho công tác đấu tranh, ngăn chặn và xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Từ ngày 7/5 đến hết tháng 8/2026, các lực lượng chức năng đã xử lý hành chính 4.989 vụ vi phạm, tăng 242% so với cùng kỳ năm 2025. Trong đó, 43 vụ liên quan đến quyền tác giả, quyền liên quan bị xử lý hành chính, tăng 4.200% so với cùng kỳ.

Ở lĩnh vực hình sự, từ khi Công điện số 38 được ban hành đến thời điểm hội thảo, đã có 211 vụ bị khởi tố, tăng 1.658% so với cùng kỳ năm trước. Trong cả năm 2025, số vụ bị khởi tố liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ, quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp là 43 vụ.

Cùng với đó, các lực lượng chức năng đã ngăn chặn 3.731 trang web có nội dung xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Riêng trong đợt cao điểm từ ngày 7 đến 30/5/2026, lực lượng Quản lý thị trường kiểm tra 4.701 vụ, xử lý 3.730 vụ với 4.147 hành vi vi phạm, chuyển cơ quan điều tra 37 vụ. Tổng tiền phạt khoảng 41,4 tỷ đồng, trị giá tang vật khoảng 22,2 tỷ đồng.

Trong số này, lĩnh vực sở hữu trí tuệ chiếm hơn 40% số vụ vi phạm bị xử lý. Lực lượng Quản lý thị trường đã kiểm tra 1.862 vụ, phát hiện và xử lý 1.520 vụ xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, thu nộp ngân sách hơn 15 tỷ đồng tiền xử phạt, xử lý lượng hàng hóa vi phạm trị giá trên 12 tỷ đồng và chuyển cơ quan điều tra 24 vụ có dấu hiệu tội phạm.

Những kết quả trên, theo ông Nguyễn Đức Dũng, cho thấy hoạt động thực thi quyền sở hữu trí tuệ đang có chuyển biến cả về nhận thức và hành động của các cơ quan chức năng.

Đáng chú ý, Bộ Công an đang được giao chủ trì nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự, trong đó xem xét các quy định tại Điều 225 và Điều 226 liên quan đến tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan và quyền sở hữu công nghiệp. Nội dung nghiên cứu được định hướng theo hướng bổ sung một số hành vi, làm rõ những khái niệm còn vướng mắc và xem xét các chế tài hình sự.

Cần tăng cường ứng dụng công nghệ và sự phối hợp liên ngành để ngăn chặn hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số