Sở hữu trí tuệ trong kỷ nguyên số: Từ 'quyền bảo hộ' đến 'nguồn lực phát triển'

Ngày Sở hữu trí tuệ thế giới 2026 với chủ đề về thể thao và đổi mới sáng tạo tiếp tục nhấn mạnh vai trò của tài sản trí tuệ như một động lực tăng trưởng mới, trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh thương mại hóa sáng tạo và hoàn thiện thể chế.

Ngày 26/4 hằng năm, cộng đồng quốc tế cùng hướng về Ngày Sở hữu trí tuệ thế giới, dịp do Tổ chức Sở hữu trí tuệ Thế giới (WIPO) khởi xướng nhằm tôn vinh sáng tạo, đổi mới và vai trò của quyền sở hữu trí tuệ trong phát triển kinh tế, xã hội.

Ngày Sở hữu trí tuệ thế giới năm 2026 với thông điệp “Sở hữu trí tuệ và Thể thao: Sẵn sàng, Bắt đầu, Đổi mới” là sự nhấn mạnh của WIPO về cách mà sáng chế, nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp, bản quyền và quyền liên quan đang góp phần định hình ngành công nghiệp thể thao hiện đại, từ công nghệ thiết bị thi đấu, quyền phát sóng đến thương hiệu vận động viên và các nền tảng nội dung số.

Không chỉ dừng ở câu chuyện thể thao, chủ đề năm nay còn phản ánh xu thế lớn hơn của nền kinh tế toàn cầu: tài sản vô hình đang trở thành một trong những nguồn lực cốt lõi của tăng trưởng.

Từ “quyền bảo hộ” đến “nguồn lực phát triển”

Trong bối cảnh chuyển đổi số và kinh tế tri thức phát triển mạnh mẽ, sở hữu trí tuệ ngày càng vượt ra ngoài phạm vi của một công cụ pháp lý thuần túy.

Nếu trước đây, việc đăng ký sáng chế, nhãn hiệu hay bản quyền chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ bảo vệ quyền lợi của chủ thể sáng tạo, thì hiện nay, tài sản trí tuệ đang được định vị như một loại tài sản có khả năng sinh lợi, có thể giao dịch, góp vốn, chuyển nhượng và tạo ra giá trị thương mại.

Xu hướng này cũng đang diễn ra rõ nét tại Việt Nam. Theo số liệu của Cục Sở hữu trí tuệ, trong giai đoạn 2021, 2025, Việt Nam đã tiếp nhận hơn 423.000 đơn sở hữu công nghiệp và cấp trên 255.000 văn bằng bảo hộ. Đáng chú ý, số đơn đăng ký sáng chế và giải pháp hữu ích của tổ chức, cá nhân trong nước tăng mạnh, cho thấy năng lực sáng tạo nội sinh đang từng bước được nâng lên.

Đây không chỉ là những con số về thủ tục hành chính, mà còn phản ánh sự dịch chuyển của nền kinh tế theo hướng coi tri thức, công nghệ và sáng tạo là nguồn vốn phát triển dài hạn.

Thể thao - Ví dụ điển hình của kinh tế tài sản trí tuệ

Chủ đề Ngày Sở hữu trí tuệ thế giới năm nay lựa chọn lĩnh vực thể thao không phải ngẫu nhiên. Ngày nay, thể thao đã trở thành một ngành công nghiệp toàn cầu trị giá hàng trăm tỷ USD, nơi phần lớn giá trị không nằm ở “vật chất hữu hình”, mà ở các quyền sở hữu trí tuệ.

Đó là bản quyền truyền hình của các giải đấu, nhãn hiệu câu lạc bộ, logo giải đấu, hình ảnh vận động viên, thiết kế trang phục, công nghệ giày thi đấu, vật liệu mới, thiết bị phân tích dữ liệu, hay thậm chí là các nền tảng eSport và nội dung phát trực tuyến. WIPO cho rằng chính hệ thống sở hữu trí tuệ là yếu tố giữ cho ngành thể thao “năng động, sáng tạo và dễ tiếp cận hơn với mọi người”. 

Tại Việt Nam, xu hướng này cũng đang ngày càng rõ hơn. Bản quyền truyền hình bóng đá chuyên nghiệp, quyền hình ảnh vận động viên, thương mại hóa nhãn hiệu các câu lạc bộ và sự phát triển nhanh của thể thao điện tử cho thấy thể thao không còn đơn thuần là hoạt động phong trào, mà đang dần trở thành một ngành kinh tế dựa trên tài sản trí tuệ.

Việt Nam đẩy mạnh hoàn thiện thể chế, thúc đẩy thương mại hóa tài sản vô hình

Một điểm nhấn quan trọng trong năm 2026 là việc Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ có hiệu lực từ ngày 1/4. Những thay đổi mới tập trung vào ba trụ cột lớn: rút ngắn thủ tục, mở rộng phạm vi bảo hộ và thúc đẩy thương mại hóa tài sản trí tuệ.

Việc rút ngắn thời gian thẩm định đơn sáng chế, nhãn hiệu và kiểu dáng công nghiệp được kỳ vọng sẽ giúp doanh nghiệp, nhà sáng chế nhanh chóng đưa tài sản trí tuệ vào thị trường. Đáng chú ý, các quy định mới cũng bắt đầu tiếp cận sâu hơn với các vấn đề của thời đại số, đặc biệt là dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và các sản phẩm phi vật lý như giao diện đồ họa, biểu tượng số. Đây là bước đi cần thiết trong bối cảnh các tranh chấp về nội dung số, AI, deepfake và xâm phạm bản quyền trên nền tảng trực tuyến ngày càng gia tăng.

Dù hệ thống pháp lý liên tục được hoàn thiện, bài toán lớn nhất của Việt Nam hiện nay không chỉ là bảo hộ, mà là biến quyền sở hữu trí tuệ thành giá trị kinh tế thực sự.

Thực tế cho thấy, không ít sáng chế, nhãn hiệu hoặc quyền tác giả sau khi được cấp vẫn chưa được khai thác hiệu quả. Nhiều doanh nghiệp chưa hình thành tư duy quản trị tài sản trí tuệ như một phần của chiến lược kinh doanh, dẫn đến tình trạng văn bằng bảo hộ “để treo”, không được gia hạn hoặc không được chuyển hóa thành sản phẩm, dịch vụ và dòng tiền. Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, đây là điểm nghẽn cần được tháo gỡ.

Thông điệp của Ngày Sở hữu trí tuệ thế giới 26/4 năm nay vì thế không chỉ là tôn vinh sáng tạo, mà còn đặt ra một yêu cầu cấp thiết: khơi thông nguồn lực từ tài sản vô hình để tạo động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế. Khi sáng tạo được bảo vệ, được định giá và được thương mại hóa hiệu quả, sở hữu trí tuệ sẽ không còn là khái niệm pháp lý trừu tượng, mà trở thành nền tảng cho năng lực cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên số.